Social bookmarking

1. Εισαγωγή

Ο όρος Web 2.0 αναφέρεται γενικά σε μια δεύτερη γενιά των υπηρεσιών διαθέσιμων στο Internet (World Wide Web) που αφήνει τους ανθρώπους να συνεργαστούν και να μοιραστούν τις πληροφορίες on-line. Σε αντίθεση με την πρώτη γενιά, το Web 2.0 δίνει στους χρήστες μια εμπειρία πιο κοντά στις εφαρμογές υπολογιστών γραφείου από τις παραδοσιακές στατικές ιστοσελίδες. Ο όρος χρησιμοποιείται συχνά για να αναφερθούμε σε μία τρέχουσα μετάβαση του World Wide Web από μια συλλογή ιστοσελίδων και ιστοχώρων σε μια ολοκληρωμένη υπολογιστική πλατφόρμα με εφαρμογές εξυπηρετώντας τους χρήστες του διαδικτύου.
Το "Web 2.0" (Ιστός [έκδοση] 2.0), είναι μια φράση που εφευρέθηκε από την O'Reilly Media το 2004 και αναφέρεται σε μια δεύτερη γενιά υπηρεσιών βασισμένων στο διαδίκτυο, όπως οι ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης (social networking sites), τα wikis, διάφορες εφαρμογές και εργαλεία επικοινωνίας. Το χαρακτηριστικό όλων των προηγούμενων είναι ότι δίνουν έμφαση στην ηλεκτρονική συνέργεια και ανταλλαγή μεταξύ των χρηστών. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε ως τίτλος σε μια σειρά από συνέδρια, και από πολλά μέλη τεχνικών υπηρεσιών και μέλη διαδικτυακών κοινοτήτων που τον υιοθέτησαν. Ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης (social networking sites), δηλαδή ιστότοποι που απευθύνονται σε διάφορες κοινότητες χρηστών και αποτελούν χώρο σύναψης κοινωνικών σχέσεων, μεταξύ ανθρώπων με όμορα ενδιαφέροντα, σχηματίζουν κοινωνικά δίκτυα.

2. Social bookmarking

Κοινωνικές επισημάνσεις είναι ένας τρόπος ώστε οι χρήστες του διαδικτύου να διαμοιράζονται, να σχολιάζουν, να αναζητούν, να διαχειρίζονται και να οργανώνουν επισημάνσεις (αγαπημένα) για διάφορες ιστοσελίδες.
Για να μας γίνει ακόμα πιο οικείος ο ορισμός είναι ουσιαστικά η εξέλιξη των Αγαπημένων που οι περισσότεροι από εμάς γνωρίζουν ότι υπάρχουν σε όλους τους φυλλομετρητές και πρόκειται ουσιαστικά για τοποθεσίες στο ίντερνετ τις οποίες επισκέπτεται ο χρήστης συχνά. Όταν κάποια ιστοσελίδα άρεσε στον χρήστη και την επισκεπτόμασταν συχνά ή ήταν κάτι το οποίο τον ενδιέφερε και του έκανε εντύπωση από την πρώτη κιόλας επίσκεψη, την πρόσθετε στη λίστα με τα Αγαπημένα και στη συνέχεια απλά έκανε κλικ αντί να πληκτρολογεί κάθε φορά τη διεύθυνσή της. Άρα για συντομία χρόνου ο χρήστης οργάνωνε της αγαπημένες του ιστοσελίδες σε φακέλους μέσα στα Αγαπημένα και απλά έκανε αναζήτηση μέσα στους φακέλους για να βρει την σελίδα που ήθελε κάθε φορά. Σε αυτή την περίπτωση η αποθήκευση της αγαπημένης σελίδας γινόταν τοπικά και ήταν μόνο για προσωπική χρήση. Για παράδειγμα αν ήθελε να έχει πρόσβαση από κάποιον άλλο υπολογιστή πέρα από αυτόν στον οποίο είχε γίνει η αποθήκευση μίας συγκεκριμένης ιστοσελίδας, αυτό δεν ήταν δυνατό να γίνει. Αν ο χρήστης χρησιμοποιεί δύο ή περισσότερους υπολογιστές, αντιμετωπίζει το πρόβλημα να υπάρχουν στους σελιδοδείκτες του διαφορετικές διευθύνσεις. Θα πρέπει λοιπόν να συγχρονίσει αυτούς τους φακέλους και να τους διατηρεί συγχρονισμένους, πράγμα πολύ κουραστικό. Οι κοινωνικές υπηρεσίες σελιδοσήμανσης (social bookmarking) λύνουν αυτό το πρόβλημα και προσφέρουν τη δυνατότητα του εύκολου διαμοιρασμού των σελιδοδεικτών με άλλους.
Αυτή τη λειτουργία ήρθαν να αντικαταστήσουν οι κοινωνικές επισημάνσεις οι οποίες δίνουν τη δυνατότητα στους χρήστες να αποθηκεύουν τους συνδέσμους σε σελίδες και να τους διαμοιράζονται με άλλους χρήστες. Η όλη ιδέα του social bookmarking στηρίζεται στο εξής: στην ανάγκη διαμοιρασμού μιας σελίδας με άλλα άτομα. Σε αυτό το σημείο έγκειται και η χρησιμότητά του. Βασική διαφορά με την προσθήκη μίας σελίδας στον φάκελο με τα αγαπημένα ενός φυλλομετρητή, είναι ότι εκεί αποθηκευόταν όλη η σελίδα, ενώ τώρα ο χρήστης μπορεί να αποθηκεύσει μόνο το κείμενο και το κομμάτι εκείνο της ιστοσελίδας που τον ενδιαφέρει και όχι όλο το περιεχόμενό της.

3. Ιστορική αναδρομή

Η έννοια των κοινωνικών επισημάνσεων εμφανίστηκε για πρώτη φορά το 1996 με την έναρξη λειτουργίας του ιστοτόπου itLists.com. Μέσα στα επόμενα 1-2 χρόνια πολλές νέες αντίστοιχες επιχειρήσεις εμφανίστηκαν (Clip2, Quiver, Backflip, Blink, Hotlinks). Μετά την κρίση των dot com εταιριών του 2001, όλες αυτές οι εταιρίες δεν κατάφεραν να έχουν σοβαρή επίδραση στο πεδίο των κοινωνικών επισημάνσεων.
Η τάση του Web 2.0 και οι εφαρμογές που αναπτύσσονται γύρω από αυτήν έχουν κατακλύσει για τα καλά την καθημερινή μας ενασχόληση με το διαδίκτυο. Έτσι λοιπόν το 2003 ξεκίνησε να λειτουργεί το Delicious, ένα site το οποίο έμελλε να είναι ο πρωτοπόρος στον τομέα του social bookmarking. Η υπηρεσία ήταν δωρεάν και γνώρισε μαζική αποδοχή σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα, ενώ ο Joshua Schachter, ο δημιουργός της εταιρίας ανέπτυξε επίσης και το σύστημα ετικετών που χρησιμοποιείται από το site. Ιστότοποι, όπως το Delicious ή το CiteUlike, ή ακόμα το Connotea, επιτρέπουν στους χρήστες να μοιράζονται αυτούς τους θεματικούς όρους, για να ανακαλύψουν νέους πόρους στο διαδίκτυο μέσα από αυτούς.

4. Bookmarking και Tagging

Αρχίζοντας από τα βασικά, ο όρος bookmark στα ελληνικά αποδίδεται ως «σελιδοδείκτης». Στην γλώσσα του διαδικτύου όπως είναι γνωστό χρησιμοποιείται για να περιγράψουμε την διαδικασία όπου αποθηκεύουμε (bookmarking) τοπικά και συγκεκριμένα στον φυλλομετρητή (browser) μας, μια διαδικτυακή διεύθυνση (url) την οποία επιθυμούμε να επισκεφτούμε ξανά. Με τον ερχομό του Web 2.0 o τοπικός χαρακτήρας του bookmarking έγινε διαδικτυακός. Μια social bookmarking υπηρεσία δίνει τη δυνατότητα στους χρήστες να καταχωρούν (bookmark) χρήσιμες γι’ αυτούς διευθύνσεις ιστοσελίδων διαδικτυακά και να έχουν πρόσβαση σε αυτές από οποιοδήποτε υπολογιστή συνδεδεμένο στο Διαδίκτυο.
Ο πυρήνας του social bookmarking είναι τα tags, οι ετικέτες δηλαδή. Η διαφοροποίηση αυτού του είδους καταχώρησης έγκειται στο γεγονός πως οι χρήστες μπορούν να χαρακτηρίζουν (tagging) κάθε μια από αυτές τις διαδικτυακές διευθύνσεις που αποθηκεύουν με την χρήση λέξεων - ετικετών (tags) προσδίδοντας με τον τρόπο αυτό το δικό τους σημασιολογικό περιεχόμενο στις καταχωρήσεις τους. Πιο απλά καταχωρώντας ο χρήστης ένα url, βάζει ο ίδιος κάποιες λέξεις, μέσω των οποίων κατηγοριοποιείται ουσιαστικά με έναν δικό σας τρόπο τις καταχωρήσεις σας, δίνοντας έτσι την δυνατότητα εύκολης ανάκτησης αυτών. Ο κοινωνικός χαρακτήρας των υπηρεσιών αυτών ενισχύεται μέσω του διαμοιρασμού αυτών των λέξεων - ετικετών (tags) με του υπόλοιπους χρήστες της εφαρμογής, αναπτύσσοντας με τον τρόπο αυτό ένα δίκτυο χρηστών που στηρίζεται στα tags που χρησιμοποιούν.
Στους ιστότοπους κοινωνικής δικτύωσης οι συνδέσεις και η αρχειοθέτηση τους συνδυάζονται με σχόλια, που είναι μια μορφή αδόμητης αλλά ρητής δημιουργίας μεταδεδομένων (metadata) από τους ίδιους τους χρήστες της πληροφορίας. Η διαδικασία αυτή είναι το λεγόμενο «social tagging». Το «social tagging» ή αλλιώς το «collaborative tagging» είναι ένα σχετικά νέο φαινόμενο, είναι μια μορφή οργάνωσης γνώσης και τρόπος ανακάλυψης πληροφοριακών πόρων, που επιτρέπει στον καθένα να δημιουργεί σελιδοδείκτες (bookmarks) ή επισημειώσεις (tags) για να οργανώσει και να αποθηκεύσει, σε ένα αυτόνομο σύστημα αρχειοθέτησης, την πληροφορία (Macgregor and McCulloch, 2006). Μέχρι εδώ, δεν θα είχε καμιά διαφορά με άλλα συστήματα οργάνωσης της ατομικής έρευνας και βιβλιογραφίας. Η διαφορά του, που πηγάζει από τη συνολική φιλοσοφία των εφαρμογών αυτών, ότι δηλαδή οι «επισημειώσεις» αυτές είναι κοινές, μπορούν όλοι οι χρήστες να τις διαμοιραστούν και να προσθέσουν νέες.
Η δημοτικότητα των επισημειώσεων καθορίζεται από τη συχνότητα χρήσης τους και συχνά απεικονίζονται συνολικά σε «σύννεφα από επισημειώσεις» (tag clouds), που οι πιο δημοφιλείς και συχνά χρησιμοποιημένοι όροι έχουν υποδειχθεί με μεγαλύτερα και πιο έντονα γράμματα. Αυτό είναι και το ευρετήριο που εμφανίζεται στους χρήστες, σε μια επίπεδη συνέχεια, χωρίς ιεραρχία, δομή και πλαίσιο. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα εννοιολογικό χάρτη που ονομάζεται σύννεφο ετικετών γύρω από ένα θέμα αλλά και από θέματα γύρω από αυτό. Η οργάνωση αυτή σε εννοιολογικούς χάρτες, καθώς και τα εργαλεία web 2.0 που προορίζονται για αναζήτηση μέσα σε όλο τον όγκο των microcontents αποτρέπουν τη δημιουργία σύγχησης και χάους στον παγκόσμιο ιστό (Alexander 2006, σ. 34). Εδώ πρέπει να σημειωθεί πως στις εφαρμογές web 2.0, το μικρό κομμάτι περιεχομένου που προσθέτει ο χρήστης ονομάζεται microcontent (
Συνεπώς, το social bookmarking ανοίγει νέους ορίζοντες στην οργάνωση της πληροφορίας και την κατηγοριοποίηση των πηγών. Επιπλέον, καθώς υπάρχει η δυνατότητα να γνωρίζουμε ποιος έχει δημιουργήσει κάθε bookmark και συνεπώς είναι εφικτή η πρόσβαση σε όλες τις πηγές που έχει επιλέξει, με αυτόν τον τρόπο όλοι οι χρήστες μπορούν πολύ εύκολα να διασυνδεθούν δικτυακά με άτομα με τα οποία έχουν κοινά ενδιαφέροντα. Επίσης, οι χρήστες έχουν τη δυνατότητα να δουν πόσα άτομα έχουν χρησιμοποιήσει μία ετικέτα και να αναζητήσουν στη συνέχεια όλες τις πηγές που έχουν την ίδια ετικέτα.
Με τα tags δε χρειάζεται να ψάχνεται μέσα στο κείμενο γιατί μας βοηθούν εύκολα και γρήγορα να ανακτήσουμε μια πληροφορία όταν την χρειαστούμε ξανά. Κάθε ιστοσελίδα χαρακτηρίζεται με ετικέτες από χρήστες με απλούς όρους όπως “computers” ή “logistics” χωρίς να απαιτείται καμία μορφή ιεραρχικής οργάνωσης.
Το tagging λοιπόν είναι ένας εύκολος διαδικτυακός τρόπος να αποθηκεύει ο χρήστης του διαδικτύου τις αγαπημένες του ιστοσελίδες. Φτιάχνοντας κανείς τα δικά του tags και collections μπορεί να τα μοιράζετε και να ανταλλάσει με άλλους. Χάρη στο web 2.0 μπορεί να δει τα tags και τα collections μας από οποιοδήποτε υπολογιστή σε σχέση με το web 1.0 που επέτρεπε να βλέπουμε τα “αγαπημένα” (favorites) μας μόνο από τον υπολογιστή στον οποίο τα αποθηκεύσαμε επειδή ήταν αποθηκεμένα στο φυλλομετρητή (browser) εκείνου του υπολογιστή. Όταν προσθέσει ο χρήστης τα αγαπημένα του μπορεί να τα χαρακτηρίσει με κάποιες λέξεις-κλειδιά (tags) ώστε να μπορεί να βρει ο ίδιος αλλά και οι άλλοι τα tags που αντιστοιχούν σε ιστοσελίδες με παρόμοιο θέμα και περιεχόμενο. Σε αυτή την περίπτωση υπάρχει όμως ένα πρόβλημα το οποίο χρειάζεται λίγο προσοχή. Κάποιοι μπορούν να βάλουν εντελώς λανθασμένα tags ή να παραλείψουν να βάλουν κάτι αντιπροσωπευτικό και να βάλουν λιγότερο σημαντικές λέξεις-κλειδιά σχετικές με την ιστοσελίδα. [1], [2]

Πόσο χρήσιμα είναι τα tags

Τα tags μας βοηθούν στην οργάνωση των πηγών. Επειδή υπάρχει έλλειψη μεταδομένων πηγών στις μηχανές αναζήτησης, λόγω της δημιουργίας νέας πληροφορίας-γνώσης και πρόσθεσης του περιεχόμενου της στο tag, είναι ευκολότερη η αναζήτηση των πληροφοριών από τους χρήστες. Η χρήση των tags έχει και κοινωνική παράμετρο λόγω της καθαρά επικοινωνιακής φύσης του tagging και πιο συγκεκριμένα του γεγονότος ότι εκφράζουν με αυτό το μέσο οι χρήστες τις απόψεις τους. [1], [2]

5. Folksonomy

Τα tags οδηγούν στον όρο folksonomy. Αυτός ο όρος αναφέρεται σε ένα λεξικό όρων, το οποίο δημιουργείται από τα tags των χρηστών και δημιουργείται έτσι μια οντολογία λέξεων τις οποίες χρησιμοποιούν όλοι οι χρήστες μαζί και ορισμένες φορές πρόκειται για ερμηνείες τις οποίες έχει αντιληφθεί ο χρήστης μέσα σε μία συγκεκριμένη ιστοσελίδα και δεν αποκλείεται να πρόκειται καθαρά για μία ξεχωριστή ερμηνεία που έδωσε μόνο ο συγκεκριμένος χρήστης. Δεν είναι απαραίτητο δηλαδή ο χρήστης να αποδώσει το νόημα δίνοντας ένα σωστό tag αλλά έχει το δικαίωμα να χρησιμοποιήσει οποιοδήποτε tag νομίσει αυτός κατάλληλο.
Folksonomy είναι ένα σύστημα κατηγοριοποίησης που βασίζεται στην πρακτική συλλογικής δημιουργίας ετικετών με σκοπό να οργανωθούν επισημάνσεις σε διαφορετικές ιστοσελίδες. Πιο συγκεκριμένα πρόκειται για την κατηγοριοποίηση περιεχομένου από χρήστες με τη χρήση ετικετών που σκοπεύει να καταστήσει την πληροφορία απλή στην πρόσβαση και την αναζήτηση. Ο όρος δημιουργήθηκε από τον Thomas Vander Wal το 2004. Η αξία αυτού του εξωτερικού συστήματος οργάνωσης προέρχεται από το γεγονός ότι τα άτομα χρησιμοποιούν το δικό τους λεξικό για να αποδώσουν νοήματα που έχουν ανιχνεύσει στη συγκεκριμένη σελίδα και τα οποία μπορεί να μην περιγράφονται ρητά μέσα σε αυτήν. Τα άτομα δεν κατηγοροποιούν τις ιστοσελίδες άμεσα αλλά έμμεσα αφού περιγράφουν τρόπους με τους οποίους μπορεί να συνδεθούν αργότερα τα διαφορετικά στοιχεία. Η σύνδεση των ιστοσελίδων μεταξύ τους δε τους επιβαρύνει γνωστικά κατά τη δημιουργία του συνδέσμου. Παρότι δεν υπάρχει ένα κεντρικά ελεγχόμενο λεξικό για να περιορίσει τις δυνατούς λεκτικούς προσδιορισμούς των χρηστών, η κατανομή των tags που περιγράφουν διαφορετικούς πόρους έχει αποδειχθεί σύμφωνα με έρευνες ότι ακολουθεί τον κανόνα 80-20, δηλαδή θα μπορούσαμε να πούμε ότι κατά ένα ποσοστό 80% οι ετικέτες που προσδίδουν οι χρήστες του διαδικτύου στις διάφορες ιστοσελίδες είναι σωστές.

6. Διαφοροποιήσεις στην αρχική ιδέα

Οι ιστοχώροι κοινωνικών επισημάνσεων παρέχουν νέα χαρακτηριστικά για τους χρήστες τους:

1. RSS (Really Simple Syndication): οι χρήστές λαμβάνουν νέες επισημάνσεις καθώς αποθηκεύονται, διαμοιράζονται και περιγράφονται από άλλους χρήστες.
Ο όρος RSS προέρχεται από το αγγλικό Really Simple Syndication. είναι ένα format ανταλλαγής περιεχομένου βασισμένο σε γλώσσα XML. Είναι ένας νέος τρόπος να ενημερώνεται ο χρήστης του Ίντερνετ για γεγονότα και νέα από άλλους χρήστες ή και κανάλια πληροφορίας. Η πληροφορία μέσω του RSS έρχεται στον υπολογιστή του χρήστη Online.
Το Διαδίκτυο αποτελείται πλέον από δισεκατομμύρια σελίδες οι οποίες περιέχουν τέτοιο πλούτο πληροφοριών που είναι σχεδόν αδύνατο για τον οποιονδήποτε να μπορεί να παρακολουθεί διαρκώς ότι νεότερο συμβαίνει στον κόσμο ή στο αντικείμενο που τον ενδιαφέρει. Εδώ έρχεται να δώσει τη λύση το RSS. Πλέον όλες οι πληροφορίες που σας ενδιαφέρουν έρχονται στον υπολογιστή σας χωρίς εσείς να χρειάζεται να επισκέπτεστε κάθε φορά τους σχετικούς δικτυακούς τόπους.
Το RSS σας επιτρέπει να βλέπετε πότε ανανεώθηκε το περιεχόμενο των δικτυακών τόπων που σας ενδιαφέρουν. Μπορείτε να λαμβάνετε κατευθείαν στον υπολογιστή σας τους τίτλους των τελευταίων ειδήσεων και των άρθρων που επιθυμείτε (ή ακόμα και εικόνων ή βίντεο) αμέσως μόλις αυτά γίνουν διαθέσιμα χωρίς να είναι απαραίτητο να επισκέπτεστε καθημερινά τους αντίστοιχους δικτυακούς τόπους.
Για να μπορέσετε να κάνετε χρήση του RSS θα πρέπει να προμηθευτείτε ένα πρόγραμμα ανάγνωσης ειδήσεων (RSS reader). [3], [4]

2. Δυνατότητα σχολιασμού ή αξιολόγησης των επισημάνσεων.
Οι χρήστες μπορούν να αφήσουν το σχόλιο τους σε ένα bookmark και παράλληλα να αξιολογήσουν το ίδιο το bookmark βαθμολογώντας το. Οι περισσότερες υπηρεσίες κοινωνικής επισήμανσης δίνουν τέτοιες δυνατότητες.

3. Δυνατότητα μαρκαρισμάτων και σχολιασμού πάνω στις ιστοσελίδες που επισημάνονται με ταυτόχρονη δυνατότητα αυτόματης ανάκτησης των αντίστοιχων στοιχείων.
Οι χρήστες μπορούν να κάνουν bookmark πάνω στο ίδιο το bookmark το οποίο βλέπουν. Δηλαδή να κρατήσουν το κομμάτι που θεωρούν ότι τους ενδιαφέρει από το κομμάτι που ενδιέφερε αυτόν που έκανε το αρχικό bookmark.

4. Δυνατότητες συγχρονισμού με επισημάνσεις των φυλλομετρητών.
Για παράδειγμα στον φυλλομετρητή Google Chrome προστέθηκε πρόσφατα μία λειτουργία σχετικά με τον συγχρονισμό των bookmarks, ένα χαρακτηριστικό το οποίο ο Internet Explorer και ο Firefox προσφέρουν εδώ και χρόνια.. Η λειτουργία αυτή υπάρχει μόνο στις εκδόσεις dev, που αναφέρονται σε προγραμματιστές που δοκιμάζουν τις νέες αυτές λειτουργίες. Είναι όμως μία αρκετά σημαντική προσθήκη, καθώς ο καθένας θα μπορεί πλέον να συγχρονίζει τα bookmarks του ανάμεσα σε πολλαπλούς υπολογιστές, αφού αυτά θα περνάνε στον λογαριασμό Google και συγκεκριμένα στο Google Docs. [5], [6]

5. Δυνατότητες χρήσης τους μέσα από τους φυλλομετρητές και από διαφορετικά μηχανήματα.
Συνεχίζοντας το παραπάνω παράδειγμα σχετικά με τον φυλλομετρητή Google Chrome μπορούμε να αναφέρουμε ότι ο Chrome 4 επιτρέπει στους χρήστες να κάνουν log-in στον browser με τον λογαριασμό που διαθέτουν στο Google και να συγχρονίζουν τα bookmarks ποικίλων συστημάτων σε αληθινό χρόνο. Κάτι τέτοιο σημαίνει ότι όταν ένα bookmark προστίθεται στο PC της δουλειάς σας, τότε εμφανίζεται αυτόματα και στο οικιακό σας υπολογιστή. [6]

6. Χαρακτηριστικά κοινωνικών δικτύων.
Μέσω των bookmarks που κάνει ένας χρήστης μπορεί να βρει και άλλους που ενδιαφέρονται για τα ίδια πράγματα με αυτόν. Οι ετικέτες τις οποίες χρησιμοποιεί παίζουν σημαντικό ρόλο και όπως και τα social networks έτσι και οι υπηρεσίες που σχετίζονται με το social bookmarking οδηγούν στη δημιουργία κοινωνικών ομάδων που έχουν κοινά ενδιαφέροντα.


7. Πλεονεκτήματα και Μειονεκτήματα για τα Social Bookmarking sites

Τα υπέρ και τα κατά των Social Bookmarking sites είναι πολλά. Παρακάτω παρουσιάζονται τα πιο σημαντικά από αυτά:

Πλεονεκτήματα

1. Οι μηχανές αναζήτησης μπορούν να αξιοποιήσουν τις αντίστοιχες ετικέτες, περιγραφές και κατηγοριοποιήσεις για να δεικτοδοτήσουν καλύτερα τις αντίστοιχες ιστοσελίδες.
Επειδή το tagging γίνεται από ανθρώπους οι αποθηκευμένες ιστοσελίδες στην βάση ενός social bookmarking site, είναι πιο στοχευμένες και πιο συγκεκριμένες απ’ ότι είναι οι αποθηκευμένες σελίδες σε μια βάση μιας μηχανής αναζήτησης, που χρησιμοποιεί Bots για την οργάνωση και ταξινόμηση του περιεχομένου.
Κάνοντας χρήση του social bookmarking σπουδαστές και καθηγητές, μπορούν να κάνουν πιο αποδοτικές αναζητήσεις στον ιστό, αποθηκεύοντας τα αποτελέσματά τους, επισυνάπτοντας τις σχετικές ετικέτες και διαμοιράζοντάς τις με άλλους φοιτητές. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργούνται λίστες με ετικέτες και κατηγοριοποιούνται ανάλογα με το θέμα τους (Franklin και van Harmelen 2007, σ. 6). Με το πέρασμα του χρόνου δημιουργούνται σύνολά από σελίδες που μπορούν να θεωρηθούν ως μία πηγή από πληροφορίες, οι οποίες μπορεί να είχαν χαθεί αν δεν αποθηκεύονταν με τον συγκεκριμένο τρόπο. Επίσης αναζητώντας οι χρήστες υλικό για κάποιο θέμα έρχονται σε επαφή μέσω του social bookmarking με άλλους χρήστες οι οποίοι ασχολούνται με το ίδιο θέμα. Έτσι ενθαρρύνονται νέες συνεργασίες και οι χρήστες μαθαίνουν από τα ευρήματα άλλων χρηστών που έχουν ασχοληθεί με το συγκεκριμένο θέμα. [7], [8]

2. Οι ετικέτες που βάζουν οι χρήστες αποτελούν τις ειλικρινείς απόψεις τους για την ποιότητα των παρεχόμενων πληροφοριών σε κάθε ιστοσελίδα.
Άρα τα αποτελέσματα που θα δίνουν οι μηχανές αναζήτησης θα έχουν πρώτα φιλτραριστεί από τους ίδιους τους χρήστες. [7]

3. Επιπλέον τα άτομα που ενδιαφέρονται να αναζητήσουν για ένα θεματικό αντικείμενο μπορούν πρώτα να αναζητήσουν λίστες συνδέσμων που αφορούν το αντίστοιχο αντικείμενο. [7]

4. Ομάδες αποθηκευμένων σελίδων μπορούν να διαχειριστούν και να μοιραστούν μεταξύ χρηστών εύκολα και γρήγορα. [7], [8]

5. Η σημαντικότητα μιας αποθηκευμένης σελίδας ή ενός διαδικτυακού τόπου, ορίζεται από τον αριθμό των ανθρώπων που έχουν επισκεφτεί αυτή τη σελίδα, καθώς και τα σχόλια και τη βαθμολογία που της έχουν δώσει.
Αντίθετα, το βασικό κριτήριο για μια μηχανή αναζήτησης είναι ο αριθμός των διαφορετικών sites που της παρέχουν σύνδεσμο (link). [8]

Μειονεκτήματα

1. Το γεγονός ότι οι χρήστες βάζουν ετικέτες σε ιστοσελίδες και στο περιεχόμενο τους ενέχει τον κίνδυνο να γίνει φτωχό (poor) ή λανθασμένο tagging, κάτι το οποίο θα παραπλανούσε τους υπόλοιπους χρήστες.
Ένα άλλο ενδεχόμενο είναι να γίνει κάποιος χρήστης να αποθηκεύσει μια σελίδα χρησιμοποιώντας ανορθόγραφα tags. Επειδή δεν υπάρχει κανένα πρότυπο για τη δομή ετικετών, όλοι γράφουν όπως νομίζουν στις ετικέτες τους με αποτέλεσμα να υπάρχουν ασαφείς ετικέτες. [8]

2. Πολλοί χρήστες εκμεταλλευόμενοι τη μεγάλη απήχηση των sites αυτών, χρησιμοποιούν τους πόρους που τους προσφέρονται για προσωπικό τους όφελος ή όφελος πελατών τους, ενισχύοντας το SEO τους.
Το μεμπτό στην όλη υπόθεση είναι ότι παραπλανούν με ψεύτικους τίτλους και λέξεις-κλειδιά τους επισκέπτες των Social Bookmarking sites, απορροφώντας μεγάλο αριθμό από αυτούς, με αποτέλεσμα οι χρήστες τις περισσότερες φορές να φεύγουν απογοητευμένοι από τις σελίδες που επισκέφτηκαν. Επιπλέον, καλλιεργείται όπως είναι φυσικό η αμφιβολία και η δυσπιστία των χρηστών προς τα ίδια τα Social Bookmarking sites τα οποία επισκέπτονται. [8]

8. Εργαλεία

Παρακάτω γίνεται μία σύντομη αναφορά σε ορισμένα social bookmarking sites:
Web 2.0 εργαλεία για Social Bookmarking

Ιδιαίτερη αναφορά θα γίνει στα παρακάτω εργαλεία:
Delicious
Wordle
Flickr

Delicious

H περίπτωση του Delicious στην Εκπαίδευση

To Delicious είναι μία από τις υπηρεσίες κοινωνικής επισήμανσης που θα μπορούσαν άνετα να ενσωματωθούν στην τάξη και να γίνει ένα εργαλείο όπου μαθητές και καθηγητές θα αλληλεπιδρούν και θα μοιράζονται πληροφορίες.
1. Διαμοιρασμός Μαθησιακού Υλικού
Ο χρήστης έχει τη δυνατότητα μέσω του προσωπικού του λογαριασμού στο delicious έχει την δυνατότητα να αποθηκεύσει την διεύθυνση του μαθησιακού υλικού που τον ενδιαφέρει, να την χαρακτηρίσει με τις ετικέτες που αυτός θεωρεί κατάλληλες και να τις διαμοιραστεί με τα υπόλοιπα μέλη της τάξης. [9]

2. Δημιουργία Μαθησιακών Διαδικτυακών Κοινοτήτων
Κάθε χρήστης έχει την δυνατότητα να δημιουργήσει ένα «δίκτυο» με άλλους χρήστες της εφαρμογής από τους οποίους επιθυμεί να παρακολουθεί την πληροφορία που καταχωρούν κάθε φορά. [9]

Συμβουλές για αποτελεσματική χρήση του Delicious

Κάποιες συμβουλές που μπορούν να βοηθήσουν τον χρήστη για πιο αποτελεσματική χρήση του delicious είναι οι εξής:
Bookmark σε καθημερινή βάση. Οι άλλοι χρήστες της υπηρεσίας εμπιστεύονται κάποιον πιο εύκολα, όταν αυτός είναι πιστός χρήστης της υπηρεσίας και την χρησιμοποιεί συχνά.

1. Προσθήκη button στον φυλλομετρητή.
Στους φυλλομετρητές Firefox και Internet Explorer, ο χρήστης μπορεί να προσθέσει ένα κουμπί που του επιτρέπει να προσθέτει σελιδοδείκτες με μόνο ένα κλικ χωρίς να χρειάζεται να κάνει είσοδο στο λογαριασμό του στο delicious. Αυτό του εξοικονομεί χρόνο και κόπο.
Ξεφεύγοντας για λίγο από την περίπτωση του Delicious καλό είναι να αναφερθεί και ότι με την τεράστια εξάπλωση των social bookmarking sites τα τελευταία χρόνια στο εξωτερικό, ήταν απολύτως λογικό πως η “μόδα” θα ερχόταν αργά η γρήγορα και στην Ελλάδα. Τα τελευταία δυο χρόνια λοιπόν έχουν ξεφυτρώσει διάφορα social bookmarking sites στον ελληνικό κυβερνοχώρο, όπως το Bobit, το Cull, το Digme και διάφορα άλλα, που δίνουν την δυνατότητα στους Έλληνες χρήστες του διαδικτύου να αναδημοσιεύσουν ελληνικό περιεχόμενο online.
Πολλοί webmasters και bloggers λοιπόν χρησιμοποιούν ελληνικά social bookmarking buttons στις ιστοσελίδες τους, έτσι ώστε να δίνουν την δυνατότητα στους επισκέπτες τους να αναδημοσιεύουν το περιεχόμενό τους, εύκολα και γρήγορα. Με αυτόν τον τρόπο επωφελούνται, τόσο γιατί προσελκύουν νέους επισκέπτες στην ιστοσελίδα τους, όσο και από πλευράς link building. [10], [11]

2. Προσθήκη τουλάχιστον ενός νέου φίλου κάθε μέρα.
Όταν ο χρήστης βάζει σελιδοδείκτη σε κάποια σελίδα, το delicious του λέει πόσοι άλλοι άνθρωποι έχουν βάλει σελιδοδείκτη στην ίδια σελίδα. Κάνοντας κλικ σε αυτό τον σύνδεσμο και μπορεί να δει τα σχόλιά τους και εν συνεχεία βρίσκοντας ένα σχόλιο από κάποιον χρήστη που του αρέσει και φαίνεται να έχουν κοινά ενδιαφέροντα μπορεί να μπει στις σελίδες που έχει βάλει αυτός σελιδοδείκτες. Στο πάνω μέρος της σελίδας, υπάρχει η επιλογή: “add to your network.”. Άρα ακολουθώντας αυτή την τακτική μπορεί ο χρήστης να δημιουργήσει ένα δίκτυο φίλων σε λίγο χρονικό διάστημα. [10], [11]

3. Καλό είναι ο χρήστης να επανεξετάζει τις φιλίες του σε τέτοιες υπηρεσίες.
Αν ο ίδιος είναι ενεργός και δραστήριος τότε καλό είναι να απαιτεί και από τους διαδικτυακούς φίλους του να κάνουν και αυτοί το ίδιο. Άρα σε περίπτωση που οι φίλοι του δεν ασχολούνται ιδιαίτερα με την υπηρεσία για διάφορους λόγους, τότε καλό είναι να τον διαγράψει από το δίκτυό του και να διατηρήσει μόνο αυτούς που δείχνουν αμοιβαιότητα.
Όσα περισσότερα tags χρησιμοποιούνται τόσο το καλύτερο και σαφώς να είναι σχετικές με το θέμα. [10], [11]

Κάποια επιπλέον για το Delicious

Για να συμμετάσχει κανείς στην κοινότητα απαιτείται ένας έγκυρος λογαριασμός e-mail, ένα ψευδώνυμο και ένας κωδικός. Κατά τη διαδικασία εγγραφής, ο χρήστης προσθέτει στη μπάρα εργαλείων του φυλλομετρητή του δύο κουμπιά, τα λεγόμενα bookmarklets, για να προσθέτει στο εξής τις επιλογές του, κατά την πλοήγησή του στον παγκόσμιο ιστό, καθώς και να τις χαρακτηρίζει (tags). Οι αγαπημένες επιλογές του χρήστη αποθηκεύονται στη συνέχεια στη σελίδα του. Στη σελίδα αυτή μπορεί επίσης να δει πόσα ακόμα μέλη της κοινότητας έχουν προτιμήσει την ίδια σελίδα, πώς την έχουν χαρακτηρίσει, αλλά και να αναζητήσει τα δημοφιλέστερα bookmark με κάποιο από τα tags που χρησιμοποιεί.

Wordle

Η εφαρμογή αυτή σχεδιάστηκε με σκοπό την δημιουργία “word clouds” (tag clouds) από κείμενο που παρέχουν οι ίδιοι οι χρήστες. Το πολύ σημαντικό στοιχείο αυτής της εφαρμογής είναι ότι έχει τη δυνατότητα να συνδέεται με το κοινωνικό λογισμικό delicious. Εισάγοντας στο ειδικό πεδίο το όνομα του προφίλ του λογαριασμού κάθε χρήστη, δημιουργείται αυτόματα το tag cloud από το λογαριασμό του. Στη συνέχεια, υπάρχει η δυνατότητα επεξεργασίας του tag cloud, π.χ. αλλαγή γραμματοσειράς, επιλογή διαφόρων χρωματισμών για τα tags κλπ. Ένα μειονέκτημα είναι ότι δεν δέχεται ελληνικά. Τα tag clouds που δημιουργεί κάθε χρήστης μπορεί να τα εκτυπώσει, να τα αποθηκεύσει στο σύστημα, ακόμα και να τα μοιραστεί με άλλους χρήστες. [12]

Flickr

Το flickr είναι ένας ιστοχώρος φιλοξενίας, αποθήκευσης, οργάνωσης και διαμοιρασμού φωτογραφιών στα πλαίσια των εφαρμογών κοινωνικής δικτύωσης. Κύριος σκοπός του είναι να μπορεί κανείς να κοινοποιεί το φωτογραφικό του υλικό σε ανθρώπους, με τους οποίους ενδιαφέρεται να το μοιραστεί και να παρέχει τρόπους προσωπικής οργάνωσης φωτογραφιών και βίντεο, προσφέροντας τη δυνατότητα, όχι μόνο στον εκάστοτε χρήστη αλλά και στις επαφές του, να συμβάλλουν στην οργάνωση του υλικού, με τη χρήση σημειώσεων και tags.

Ιστορικά στοιχεία

Το flickr δημιουργήθηκε το Φεβρουάριο του 2004 από την εταιρεία Ludicorp. Το Μάρτιο του 2005 το Yahoo αγόρασε την Ludicorp και το Flickr. Το Δεκέμβριο του 2006 το όριο για δωρεάν ‘ανέβασμα’ φωτογραφιών αυξήθηκε από τα 20ΜΒ στα 100ΜΒ. Τον Απρίλιο του 2008 το Flickr έδωσε τη δυνατότητα σε χρήστες να πληρώνουν συνδρομή και να ανεβάζουν βίντεο (90 δευτερόλεπτα, 150ΜΒ). Το Νοέμβρη του 2008 διέθετε 3.000.000.000 φωτογραφίες.
Σήμερα: Νέα μηχανή πιο γρήγορης και αποτελεσματικής αναζήτησης φωτογραφιών στο: Flickr: http://www.liteflick.com/

Χαρακτηριστικά

Βασικό χαρακτηριστικό του είναι η χρήση tags, που επιτρέπει στους χρήστες να βρίσκουν εικόνες σχετικές με κάποιο θέμα. Επίσης χαρακτηριστική είναι η χρήση των tag clouds, που επιτρέπει την πρόσβαση σε φωτογραφίες που έχουν γίνει tag με σημαντικές λέξεις-κλειδιά. Γι’ αυτό θεωρείται το κύριο παράδειγμα χρήσης του κοινωνικού tagging (Folksonomy, collaborative tagging, social classification, social indexing, social tagging), το οποίο συνίσταται στη μέθοδο της συνεργατικής δημιουργίας και χειρισμού tags για την κατηγοριοποίηση ενός περιεχομένου.
Το Flickr προσφέρει τη δυνατότητα δημιουργίας από το χρήστη μιας ετικέτας, ενός σχολίου, μιας σημείωσης για κάθε φωτογραφία. Τα δεδομένα αυτά που ονομάζονται μεταδεδομένα (metadata) βοηθούν στην καλύτερη οργάνωση και κατηγοριοποίηση των φωτογραφιών καθώς και στην ευκολότερη αναζήτηση και τον ντοπισμό τους από τους πελάτες της εφαρμογής. Στο Flickr οι φωτογραφίες αναρτώνται στα blogs και διανέμονται μέσω της RSS τεχνικής με αποτέλεσμα να γίνονται πιο εύκολα γνωστές και προσπελάσιμες.
Στο Flickr οι μαθητές μπορούν να δημοσιεύσουν και να συζητήσουν για κάποια ψηφιακή φωτογραφία, ή να βρουν μία εικόνα σχετική με την εργασία τους. Επίσης οι χρήστες μπορούν να προσθέσουν σχολιασμό σε μία φωτογραφία.

FlickrStorm

Το FlickrStorm είναι ένας νέος, εξελιγμένος τρόπος αναζήτησης για τους λάτρεις του κοινωνικού λογισμικού Flickr. Λειτουργεί πρακτικά ως μηχανή αναζήτησης, χρησιμοποιώντας όμως κάποιες ιδιαίτερες δυνατότητες διεξαγωγής ερωτημάτων, αναζητώντας όχι μόνο λέξεις-κλειδιά, αλλά και τις σχετικές έννοιες κάθε tag. Για παράδειγμα, μια αναζήτηση με το tag “PAOK” θα έχει σαν αποτελέσματα και εικόνες που σαν tags μπορεί να έχουν τα “football”, “thessaloniki” κλπ. [13], [15]

Flickroom

Το flickroom είναι μiα adobe air εφαρμογή, η οποία φέρνει το flickr στο desktop σας. Μεγάλη προσοχή δόθηκε στην εμφάνιση (User Interface), όπου και επιλέχτηκε ένα μαύρο theme ώστε να επικεντρώνονται οι χρήστες στις φωτογραφίες. Αρκετά σημαντική διαφορά με το flickr, που χρησιμοποιεί το λευκό ως κύριο χρώμα με αποτέλεσμα το μάτι να "ενοχλείται" από τα άσχετα στοιχεία της σελίδας.
Η εφαρμογή προγραμματίστηκε σε Flex 3 και βασίστηκε στην Air πλατφόρμα της Adobe, ενώ το theme προήλθε από την κοινότητα του Scalenine. Σε αρκετούς ίσως θυμήσει το Lightroom της Adobe και όχι άδικα, αφού στόχος είναι να ενώσει τους δύο χώρους. [14]

Βασικά βήματα

Βήμα 1ο: Για να αποκτήσετε λογαριασμό στο flickr θα πρέπει να έχετε yahoo mail.
Βήμα 2ο: Επιλέξτε το όνομα που θα δώσετε στο λογαριασμό σας.
Βήμα 3ο: Πατήστε sign in για να μπείτε στο λογαριασμό σας.
Βήμα 4ο: Ανεβάστε μια φωτογραφία ή ένα βίντεο.
Βήμα 5ο: Διαλέξτε τη φωτογραφία, προσθέστε την περιγραφή της εικόνας, δώστε της ναν τίτλο και κάντε tag.
Βήμα 6ο: Αποκτήστε ένα δίκτυο φίλων στο flickr [17], [18], [19]

Details last edit Feb 6, 2010 3:03 am by thkechag - 2 revisions
Tags anazitisisbacklinksbeltistopoihshbookmarkbookmarkingdofollowenginekeywordslink buildingmihanonnofollowoptimizerssearchsearch engine optimizersseosocial bookmarking sitesspammingtagtaggingedit anazitisis backlinks beltistopoihsh bookmark bookmarking dofollow engine keywords link building mihanon nofollow optimizers search search engine optimizers seo social bookmarking sites spamming tag tagging Save Cancel

9. Social bookmarking sites και SEO

Τα social bookmarking sites μπορούν να φανούν χρήσιμα στους SEO (Search Engine Optimizers). Ο όρος Βελτιστοποίηση Μηχανών Αναζήτησης (SEO) αναφέρεται σε όλες εκείνες τις διαδικασίες που χρειάζονται να γίνουν στην δομή και το περιεχόμενο μίας ιστοσελίδας σας ώστε το περιεχόμενό της να είναι όσο το δυνατό πιο φιλικό στις μηχανές αναζήτησης με στόχο την υψηλή κατάταξη του site και την αύξηση της επισκεψιμότητας μέσω οργανικών αποτελεσμάτων, δηλαδή αποτελέσματα χρηστών του Internet που ψάχνουν στις μηχανές αναζήτησης με τις λέξεις κλειδιά (keywords) που αφορούν την επιχείρηση, τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες που προσφέρονται. Τα social bookmarking sites μπορούν να χρησιμοποιηθούν με στόχο το link building και όχι το spamming.
Το link building είναι η διαδικασία δημιουργίας και διανομής του URL συνδέσμου ενός Website στο Διαδίκτυο. Στην πραγματικότητα, είναι τόσο πολύ σημαντικό που εάν δεν υπάρχουν σύνδεσμοι που να αναφέρονται – οδηγούν στον ιστότοπό μας τότε είναι περισσότερο απο πιθανόν να μήν ανακαλυφθεί ποτέ από τις μηχανές αναζήτησης.
Βασικός στόχος ενός SEO δεν είναι άλλος από το να καταφέρει να δημιουργήσει πολλούς συνδέσμους από άλλους διαδικτυακούς τόπους προς το δικό του (ή του πελάτη του). Υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους μπορεί να επιτευχθεί ένα καλό link building και ένας από αυτούς είναι με την βοήθεια των social Bookmarking sites. [21]
Τα social bookmarking sites από τη φύση τους προβάλλουν συνδέσμους σε πολλούς χρήστες, δίνοντας έτσι τη δυνατότητα στους SEOs να μεταδίδουν σε έναν μεγάλο αριθμό ανθρώπων τους συνδέσμους που τους ενδιαφέρει να προωθήσουν. Ο σωστός τρόπος για να γίνει αυτό είναι διακριτικά και με μέτρο γιατί αλλιώς μπορεί να θεωρηθεί ως Spam. Όταν ο SEO λειτουργεί σαν μέρος της κοινότητας (social network) και δεν την πιέζει αλλά την καθοδηγεί με διακριτικότητα, καταφέρνει πολλά περισσότερα από ότι θα κατάφερνε κάποιος άλλος που βομβαρδίζει το κοινό του με αλλεπάλληλους συνδέσμους του ίδιου διαδικτυακού τόπου. Αλλά αυτό που έχει ακόμα μεγαλύτερη σημασία είναι σε ποιά social bookmarking sites γίνονται αυτές οι ενέργειες.
Αυτό που καθορίζει τη χρησιμότητα των διαδικτυακών αυτών τόπων είναι ο τρόπος με τον οποίο συνδέονται στα links που προβάλλουν μέσα από τις σελίδες τους. Αναλυτικότερα, η χρησιμότητά τους εξαρτάται από αν τα εξερχόμενα link τους είναι DoFollow ή NoFollow. Ειδικότερα backlinks είναι όλοι οι σύνδεσμοι προς κάποια συγκεκριμένη ιστοσελίδα, που προέρχονται από ιστοσελίδα που ανήκει σε διαφορετικό domain από το συγκεκριμένο.
Οι σύνδεσμοι αυτοί βέβαια, είναι προτιμότερο να είναι DoFollow links, δηλ. σύνδεσμοι οι οποίοι επιτρέπουν στις μηχανές αναζήτησης να τους λάβουν υπόψιν τους. Το αντίθετο είναι οι NoFollow σύνδεσμοι, οι οποίοι “λένε” στις μηχανές να μην τους υπολογίζουν. Έχει μεγάλη σημασία να είναι DoFollow ένας σύνδεσμος γιατί η σπουδαιότητα και η βαρύτητα των backlinks ενός site στηρίζεται στον αριθμό και την ποιότητα τους. [20]
Ορισμένα social bookmarking sites τα οποία παρέχουν DoFollow links είναι τα παρακάτω:

ΞΕΝΑ
ΕΛΛΗΝΙΚΑ
http://digg.com/
http://www.digme.gr/
http://www.reddit.com/
http://checkit.gr/
http://www.connotea.org/
http://www.bobit.gr/

Αναφορές

[1] McCulloch, E. & MacGregor, G. Collaborative Tagging as a Knowledge Organisation and Resource Discovery Tool. Library Review 55(5): 291-300, 2006. http://www.emeraldinsight.com/10.1108/00242530610667558

[2] Alexander, B. (2006) Web 2.0: A new wave of Innovation for Teaching and Learning? Educause Review, Vol. 41, No. 2. (2006), pp. 32-44 http://www.educause.edu/EDUCAUSE+Review/EDUCAUSEReviewMagazineVolume41/Web20ANewWaveofInnovationforTe/158042

[3] Άρθρο στην ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια wikipedia για το rss http://el.wikipedia.org/wiki/RSS

[4] Άρθρο στο in.gr για το rss http://www.in.gr/rss

[5] Συγχρονισμός bookmarks στον Google Chrome, Άρθρο στο digitalnews.gr, (2009) http://www.digitalnews.gr/bookmark-syncing-added-to-google-browser-dev-builds

[6] Στο προσκήνιο ο Chrome 4, Άρθρο στο pcw.gr, (2009) http://www.pcw.gr/Article/Internet-Networking/Chrome_4_Google_browser_new_edition_bookmarks/237-4708.html
[7] Franklin, Τ. & Harmelen, Μ. 2007, 'Web 2.0 for Content for Learning and Teaching in Higher Education', JISC http://www.jisc.ac.uk/media/documents/programmes/digitalrepositories/web2-content-learning-and-teaching.pdf

[8] Kοινωνικές υπηρεσίες σελιδοσήμανσης- Social bookmarking, Άρθρο στο blogs.sch.gr/tgiakoum, (2009) http://blogs.sch.gr/tgiakoum/archives/date/2009/09/14

[9] Καλαματιανός, A. (2008) Social Bookmarking στην Εκπαίδευση: Περίπτωση Χρήσης Del.icio.us, Άρθρο στο blog.alkal.gr http://blog.alkal.gr/?p=58

[10] Ελληνικά social bookmarking buttons, Άρθρο στο netclick.gr, (2010) http://netclick.gr/social-media-marketing/greek-social-bookmarking-buttons/

[11] Taylor, Α., Tips On How To Use Delicious For Social Bookmarking, Άρθρο στο ewebmarketing.com.au http://www.ewebmarketing.com.au/seo/262_search_engine_marketing_article.htm

[12] Άρθρο στην ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια wikipedia για τα Tag clouds http://en.wikipedia.org/wiki/Tag_cloud

[13] Διαδικτυακός τόπος για το FlickrStorm http://www.zoo-m.com/flickr-storm/

[14] Διαδικτυακός τόπος για το Flickroom http://www.flickroom.org/beta/

[15] Άρθρο στο greeklis.org για το Flickr & το FlickrStorm, (2008) http://greeklis.org/?tag=flickr

[16] Jessica Meritt, How to: Make Flickr Work for Your Library, 50+ Resources http://www.collegedegrees.com/blog/2008/06/24/how-to-make-flickr-work-for-your-library-50-resources/

[17] Flickr Tutorial 1 http://www.youtube.com/watch?v=8RqvKXgQc9w

[18] Flickr Tutorial 2 http://www.youtube.com/watch?v=3R_MWGFvDEE

[19] Flickr Tutorial 3 http://www.youtube.com/watch?v=QLo4355l6QE

[20] Παπασπυρόπουλος, Σ. (2009) Το Social Bookmarking στο SEO, Άρθρο στο webdesignblog.gr http://www.webdesignblog.gr/social-bookmarking-in-seo/

[21] Link Building – Τί είναι?, Άρθρο στο searchengine.marketingr.info, (2009) http://searchengine.marketingr.info/optimization/link-building/