κ2

= Personal Learning Environments =

[[file:PLEs-Kougka & Lazaridou.docx]]

 * 1. Εισαγωγή **

O όρος Personal Learning Environment (PLE) περιγράφει τα εργαλεία, τις κοινότητες και τις υπηρεσίες που αποτελούν τη μεμονωμένη εκπαιδευτική χρήση πλατφόρμων μαθητευόμενων για να κατευθύνουν την εκμάθηση τους και να ακολουθήσουν τους εκπαιδευτικούς στόχους [8]. Τα PLEs, ως όρος δεν αναφέρονται σε μία συγκεκριμένη υπηρεσία ή εφαρμογή, αλλά στην ιδέα της ατομικής προσέγγισης της διαδικασίας μάθησης. Θα πρέπει να σημειωθεί, ότι τα προσωπικά περιβάλλοντα μάθησης υπήρχαν πριν τους υπολογιστές και περιελάμβαναν συζητήσεις στο γεύμα, τηλεφωνικές επικοινωνίες, βιβλία, σημειώσεις συναδέλφων, διαλέξεις, ομάδες εργασίας και άλλους υλικούς ή ανθρώπινους πόρους που χρησιμοποιούσε κάποιος στη μάθησή του. Άρα τελικά δεν πρόκειται για κάτι καινούργιο, αλλά για μια προϋπάρχουσα ιδέα που πλέον υλοποιείται αξιοποιώντας τις δυνατότητες που προσφέρει το Web 2.0.Έχουν δοθεί πολλοί διαφορετικοί ορισμοί στην σχετική βιβλιογραφία για τα PLE και έχουν προσεγγιστεί με διαφορετικούς τρόπους. Ο όρος είναι ακόμη αναπτυσσόμενος, εξελίξιμος και δεν υπάρχει ευρέως κοινώς αποδεχούμενος ορισμός. Ωστόσο το σημείο στο οποίο τελικά συμφωνούν οι περισσότεροι είναι ότι δεν πρόκειται για εφαρμογή λογισμικού, αλλά για μια νέα προσέγγιση στην αξιοποίηση τεχνολογιών για την μάθηση[9]. Αξίζει να αναφέρουμε κάποιους από τους πιο αντιπροσωπευτικούς ορισμούς των PLEs. Τα PLEs είναι:- Μια συλλογή από πολλαπλά υποσυστήματα με τη μορφή μιας desktop εφαρμογής ή διαδικτυακής υπηρεσίας (van Harmelen, 2008).- Μια συλλογή εφαρμογών κοινωνικού λογισμικού όπου ο μαθητευόμενος έχει συλλέξει και οι οποίες είναι χρήσιμες για τις δικές του ανάγκες (Schaffert & Hilzensauer, 2008). - Web 2.0 υπηρεσίες αφού πρέπει να διατηρούν το χαρακτηριστικό του read/write αλλά επίσης και ένας τρόπος για να αποκτούν οι μαθητευόμενοι πρόσβαση σε μια μεγάλη συλλογή εφαρμογών και σε ένα δίκτυο μαθητευόμενων (Downes, 2006).- Η συλλογή των εργαλείων που χρησιμοποιεί κάποιος στην εργασιακή και μαθησιακή ρουτίνα του (Wilson et al, 2006). Επομένως, μπορούμε να πούμε ότι ο όρος Προσωπικών Περιβαλλόντων Μάθησης (PLEs) περιγράφει τα εργαλεία, τα άτομα, τις κοινότητες και τις υπηρεσίες που συνιστούν την εκπαιδευτική πλατφόρμα βάσει της οποίας ένας μαθητευόμενος επιδιώκει να μάθει, να κατευθύνει τη μάθησή του και να πετύχει τους εκπαιδευτικούς του σκοπούς.Όπως μπορούμε να παρατηρήσουμε, ο κοινός άξονας όλων των ορισμών είναι ότι ο μαθητευόμενος αποκτά τον έλεγχο της μάθησης του. Με τη χρήση των PLEs επιδιώκει τη βελτίωση των γνώσεών του διαμορφώνοντας κατάλληλες συνθήκες μάθησης και επιλέγοντας τα κατάλληλα διαχειριστικά, μεθοδολογικά και τεχνολογικά εργαλεία. Το επιχείρημα χρήσης των PLE δεν είναι τεχνικό αλλά φιλοσοφικό, ηθικό και παιδαγωγικό. Ένα τυπικό PLE μπορεί να περιλαμβάνει: Στις παρακάτω εικόνες μπορούμε να δούμε πώς αναπαριστώνται οι συνδέσεις ενός ατόμου με άτομα και πόρους μέσα από PLE διάγραμμα μεταπτυχιακών φοιτητών.  
 * 1.1 Τι είναι τα PLEs **
 * Ιστολόγια, τα οποία οι μαθητές χρησιμοποιούν ως ημερολόγια για να σχολιάσουν το τι έμαθαν
 * Κοινωνικές επισημάνσεις σχετικές με το αντικείμενο του μαθήματος σε συνεργασία με τους «κολλητούς» τους
 * Wiki σημειώσεων για το μάθημα που ελέγχεται από τους μαθητευόμενους
 * Το κοινωνικό δίκτυο των συμμαθητών μέσω του οποίου επικοινωνούν και ανταλλάσσουν πληροφορίες
 * RSS από τις αθλητικές εφημερίδες
 * Ομαδικούς χώρους διαμοίρασης αρχείων
 * Επεξεργαστή κειμένου για συγγραφή εργασιών
 * Ηλεκτρονικό ημερολόγιο για την διαχείριση δραστηριοτήτων τους
 * Μηχανές αναζήτησης
 * Εργαλεία επεξεργασίας εικόνας, ήχου και βίντεο

Τα πρώτα δείγματα ανάγκης δημιουργίας περιβαλλόντων μάθησης είχαν ήδη εμφανιστεί, αν και σε διαφορετική μορφή, μέσα από κινήσεις εργαζομένων για την επίτευξη της περαιτέρω εκπαίδευσης τους. Γίνεται αντιληπτό λοιπόν πώς ένα PLE μπορεί να είναι χρήσιμο και στη μάθηση, καθώς η μάθηση είναι μια προοδευτική διαδικασία και επιζητά την παροχή εργαλείων για να υποστηριχθεί. Παρατηρούμε νέες χρήσεις στις τεχνολογίες μάθησης, όπως αποστολή άμεσων μηνυμάτων, διαμοιρασμό αρχείων, κοινωνική δικτύωση και συμμετοχή σε blogs. Αυτό που ελκύει τους νέους στη δύναμη αυτών των τεχνολογιών δεν είναι μόνο η επικοινωνία, αλλά η ικανότητα να δημιουργούν, να μοιράζονται ιδέες, να γίνονται μέλη ομάδων να δημοσιεύουν και να έχουν τη δυνατότητα να δημιουργούν τη δική τους ταυτότητα. Θέλοντας να εντοπίσουμε λοιπόν τους λόγους που οδηγούν στην ανάγκη για προσωπικά περιβάλλοντα μάθησης θα εστιάζαμε κυρίως στα εξής: ** -Αναγνώριση δια βίου μάθησης ** Τα PLE αναγνωρίζουν την ιδέα της ανεπίσημης μάθησης, την ανάγκη της δια βίου μάθησης και την ύπαρξη διαφοροποίησης στην μαθησιακή διαδικασία και προσπαθούν να προσφέρουν ένα περιβάλλον που με γνώμονα τα παραπάνω παρέχει λύσεις διαχείρισης της υπέρογκης προσφερόμενης πλέον πληροφορίας και οργάνωσης της εκπαιδευτικής διαδικασίας.Η ** δια βίου μάθηση ** έχει γίνει πλέον πραγματική ανάγκη για τον άνθρωπο προκειμένου να μπορεί να αντεπεξέρχεται στην σημερινή πραγματικότητα που μεταβάλλεται ραγδαία. Η αυξανόμενη ταχύτητα υιοθέτησης και εφαρμογής των νέων τεχνολογιών στο εργασιακό χώρο, η αστάθεια των εργασιακών συνθηκών και η εισαγωγή της πληροφορικής σε όλους τους κλάδους εργασίας ήταν αναμενόμενο να οδηγήσουν τον άνθρωπο σε μια συνεχή εκπαίδευση προκειμένου να μπορεί να ανανεώνει τις δυνατότητες και τις γνώσεις του αλλά και να αποκτά καινούργιες και κατ’ επέκταση να συμβαδίζει με τους γρήγορους ρυθμούς εξέλιξης.Η ιδέα του PLE αναγνωρίζει αφενός ότι η μάθηση είναι μια συνεχής διαδικασία αποσκοπώντας στο να παρέχει εργαλεία για να την υποστηρίξει κι αφετέρου αντιλαμβάνεται το σημαντικό ρόλο του ατόμου στη διοργάνωση τη δικής του μάθησης. Άλλωστε, οι προτάσεις για ένα PLE βασίζονται στην ιδέα ότι η μάθηση πραγματοποιείται σε διαφορετικά περιβάλλοντα και καταστάσεις και δεν θα πρέπει να παρέχεται από έναν μεμονωμένο φορέα μάθησης [9]. Αυτό συνδέεται άμεσα και με την αυξανόμενη αναγνώριση της σημασίας της ανεπίσημης μάθησης.
 * 1.2 Γιατί PLEs**

** -Αναγνώριση ανεπίσημης μάθησης ** Είναι αρκετά εμφανές ότι αποκτούμε γνώσεις καθ’ όλη μας τη ζωή, με πολλαπλούς και διαφορετικούς τρόπους και από διαφορετικά περιβάλλοντα. Το μεγαλύτερο μέρος της μάθησης αυτής όμως δεν προέρχεται από επίσημα εκπαιδευτικά προγράμματα. Σύμφωνα με το Ινστιτούτο Έρευνας στη Μάθηση (Institute for Research on Learning), η επίσημη κατάρτιση αντιπροσωπεύει μόνο το 20% των γνώσεων που οι άνθρωποι χρειάζονται για τη δουλειά τους. Οι περισσότεροι εργαζόμενοι μαθαίνουν τη δουλειά τους παρατηρώντας άλλους, κάνοντας ερωτήσεις, μέσω δοκιμής και λάθους, με τη βοήθεια κάποιου κέντρου Βοήθειας (Help Desk) καθώς και με άλλες μη προγραμματισμένες και σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητες δραστηριότητες [9]. Όλα τα παραπάνω συνθέτουν αυτό που ονομάζουμε ** ανεπίσημη μάθηση ** .Με εξαίρεση τον επιχειρηματικό κόσμο, που φαίνεται να αποδέχεται και να στηρίζει την ανεπίσημη μάθηση ως αποδοτική διαδικασία για την ανάπτυξη ικανοτήτων, δεν έχει σημειωθεί γενικά μεγάλη προσοχή στην ανεπίσημη μάθηση και τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιείται. Το ίδιο ισχύει και για την τεχνολογία εκπαίδευσης όπου δεν έχει δοθεί μεγάλη βαρύτητα σε αυτό το είδος μάθησης κι είναι αξιοσημείωτο ότι στα εκπαιδευτικά προγράμματα παρέχεται ουσιαστικά μόνο τεχνολογία επίσημης μάθησης.Η ιδέα των PLEs φιλοδοξεί να συμπεριλάβει και να συγκεντρώσει όλα τα είδη μάθησης, συμπεριλαμβανομένης της ανεπίσημης μάθησης, της μάθησης στο χώρο εργασίας, την εκμάθηση από το σπίτι, τη μάθηση μέσω επίλυσης προβλημάτων καθώς και τη μάθηση μέσω της συμμετοχής σε επίσημα εκπαιδευτικά προγράμματα [9].

** -Διαφορετικά στυλ μάθησης ** Τα PLE αναγνωρίζουν την ύπαρξη διαφορετικών στυλ μάθησης όχι μόνο μεταξύ διαφορετικών χρηστών αλλά και όσον αφορά τον ίδιο χρήστη και τους διαφορετικούς εκπαιδευτικούς στόχους που μπορεί να έχει. Ένα PLE επιτρέπει σε ένα μαθητευόμενο να σχηματίζει και να αναπτύσσει ένα περιβάλλον μάθησης ώστε να ταιριάζει και να ενδυναμώνει το δικό του τύπο μάθησης. Αυτό μπορεί να γίνει αρκετά εμφανές αν αναλογιστεί κάποιος τη διαφοροποίηση που υπάρχει στη γνώση (θεματολογία, τομείς-αντικείμενα ενδιαφέροντος) αλλά και στις μαθησιακές επιδιώξεις και στόχους. Για παράδειγμα, είναι πιθανό κάποιος να χρησιμοποιεί άλλο στυλ μάθησης για να μάθει μια ξένη γλώσσα, άλλο για να πραγματοποιήσει μια ερευνητική εργασία και άλλο για να υλοποιήσει μια πρακτική εργασία.Είναι επομένως πιθανό οι μαθητές να παρουσιάζουν προτιμήσεις για διαφορετικές παιδαγωγικές προσεγγίσεις και περιβάλλοντα μάθησης. Τα εκπαιδευτικά λογισμικά ωστόσο είτε ενισχύουν είτε διατηρούν ορισμένες μόνο παιδαγωγικές προσεγγίσεις στη μάθηση και δεν υπάρχει παιδαγωγικά ουδέτερο λογισμικό [9].

** -Αλματώδης αύξηση πηγών πληροφοριών ** Η συνεχής και αλματώδης αύξηση πηγών πληροφορίας στο διαδίκτυο δημιουργεί στον χρήστη την ανάγκη για αποδοτική οργάνωση των πόρων πληροφορίας ώστε να διευκολύνεται η διαδικασία αναζήτησης πληροφορίας και να γίνεται ταχύτερα και αποτελεσματικά. Το PLE παρέχει στο χρήστη τη δυνατότητα να οργανώνει τα εργαλεία και τις πηγές του με τρόπο που τον εξυπηρετεί καλύτερα. ** -Ο πανταχού παρών υπολογιστής ( **** ubiquitous ** ** computing **** ) ** <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Η ανάπτυξη των ασύρματων και GSM δικτύων, η διάδοση της ευρυζωνικότητας και η αλματώδης ανάπτυξη συσκευών με δυνατότητα πρόσβασης στο internet είναι εμφανές ότι θα οδηγήσουν σύντομα στη δυνατότητα συνδεσιμότητας διαθέσιμης οπουδήποτε, δηλαδή αυτό που ονομάζουμε πανταχού παρών υπολογιστή.Η δυνατότητα αυτή ίσως προσφέρει νέες ευκαιρίες για την χρήση των τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών στην εκπαίδευση. Η γνώση παύει πλέον να είναι κάτι που μπορεί να αποκτηθεί μόνο μέσα σε κάποιο εκπαιδευτικό κέντρο και γίνεται προσβάσιμη και μέσω μιας κινητής συσκευής. Τα PLEs μπορούν να διευκολύνουν την πρόσβαση στη μάθηση σε διαφορετικά περιβάλλοντα και χρησιμοποιώντας διαφορετικές συσκευές και διασυνδέσεις καθώς και να φέρουν σε επαφή τη γνώση που αποκτήθηκε από διαφορετικά πλαίσια [9]. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">** -Η ανάπτυξη λογισμικού κοινωνικής δικτύωσης ** <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Είναι μάλλον βέβαιο ότι διανύουμε μια περίοδο κοινωνικής δικτύωσης. Τα κοινωνικά δίκτυα καθώς και τα εργαλεία με δυνατότητες κοινωνικής δικτύωσης έχουν εισέλθει πλέον δυναμικά στην καθημερινότητα μας κι αφού σιγά σιγά η ανεπίσημη μάθηση γίνεται μέρος της προσωπικής εκπαιδευτικής διαδικασίας, τα κοινωνικά δίκτυα διαδραματίζουν συχνά σημαντικό ρόλο σε αυτή. Το κοινωνικό λογισμικό υποστηρίζει τα δίκτυα των ανθρώπων, το περιεχόμενο και τις υπηρεσίες που είναι πιο ευπροσάρμοστες και ανταποκρίνονται στις μεταβαλλόμενες ανάγκες και στόχους. Αυτό προσαρμόζεται στο περιβάλλον του, αντί να που απαιτεί το περιβάλλον του να προσαρμόζεται στο λογισμικό. Πολλοί είναι αυτοί που αναζητώντας πληροφορίες για εκπαιδευτικά θέματα στο internet καταλήγουν τελικά να βρίσκουν απαντήσεις σε blog ή forum ή σε κοινωνικά δίκτυα στα οποία ήδη ανήκουν. Σιγά σιγά οι εκπαιδευόμενοι ανακαλύπτουν νέες χρήσεις της τεχνολογίας για τη μάθηση που προσφέρουν αμεσότητα και ευκολία αναζήτησης και πρόσβασης. Προβληματισμοί και απορίες που απασχολούν έναν εκπαιδευόμενο είναι πολύ πιθανό ότι έχουν προηγουμένως απασχολήσει κάποιον άλλον -γνωστό ή άγνωστο- και που είναι πρόθυμος να μοιραστεί πληροφορίες ή το έχει κάνει ήδη. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Προσφέρονται τελικά στον εκπαιδευόμενο πολλές και διαφορετικές πηγές πληροφοριών, μεγάλο μέρος των οποίων προέρχεται από κοινότητες χρηστών στις οποίες ανήκει ή μπορεί να γίνει μέλος καθώς έχουν κοινούς εκπαιδευτικούς στόχους.

**2. Κεντρική Ιδέα**

Η σημερινή πραγματικότητα χαρακτηρίζεται από ραγδαίες κοινωνικές και τεχνολογικές αλλαγές. Σε πολλές πτυχές της ζωής και της εργασίας τους οι άνθρωποι πρέπει να ασχολούνται με συνεχώς αναπτυσσόμενα περιβάλλοντα και επομένως να προσαρμόζονται καλύτερα στις μεταβαλλόμενες απαιτήσεις. Αυτό επιτυγχάνεται με τη μάθηση που όμως πρέπει να γίνεται από τους ίδιους και για δικό τους όφελος. Είναι προφανές λοιπόν ότι υπάρχει ανάγκη για αυτοκατευθυνόμενα άτομα που είναι σε θέση να αναβαθμίζουν διαρκώς τις γνώσεις και τις δεξιότητές τους. Αυτό συχνά σημαίνει ανάληψη πρωτοβουλιών και ευθύνη για την ανάπτυξή του καθενός και προσωπικό προσανατολισμό στα εκπαιδευτικά του σχέδια εντός ή εκτός τυπικών θεσμικών πλαισίων. // Εκεί ακριβώς έγκειται η αξία των // // PLEs // // στη μάθηση. // <span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Προκειμένου να πραγματοποιήσει κάποιος μια εκπαιδευτική εργασία πρέπει να αναλογιστεί ποιοι είναι οι στόχοι του, πώς θα τους υλοποιήσει, τι ανθρώπινους και υλικούς πόρους έχει στη διάθεσή του και ποια είναι τα καταλληλότερα μέσα με τα οποία θα τη στηρίξει. Δυστυχώς, αυτά είναι ερωτήματα που συχνά αναλαμβάνουν να απαντήσουν τα εκπαιδευτικά ιδρύματα χωρίς να αφήνουν πολλά περιθώρια στους μαθητές για πρωτοβουλία και επιλογές στον έλεγχο των σπουδών τους [15]. <span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Στην επίσημη εκπαίδευση η πορεία ενός μαθητή είναι κατευθυνόμενη σε μεγάλο βαθμό από τον εκπαιδευτικό ο οποίος συχνά καθορίζει τα εργαλεία,τη μεθοδολογία και τους πόρους γνώσης που θα χρησιμοποιήσει. Η πρακτική αυτή αν και βοηθάει τους μαθητές καθώς τους παρέχει μια βοηθητική καθοδήγηση, δεν τους ενθαρρύνει στο να αναπτύξουν πρωτοβουλίες και να εντοπίσουν πλαίσια μάθησης που ανταποκρίνονται περισσότερο στην ξεχωριστή προσωπικότητα και τις διαφορετικές ανάγκες και δεξιότητες του καθενός. Έτσι ακολουθούν πιστά μια κατεύθυνση χωρίς όμως να τη διαμορφώνουν οι ίδιοι, και επικεντρώνονται μόνο στον εκπαιδευτικό στόχο κι όχι στους τρόπους με τον οποίους θα μπορούσε αυτός να επιτευχθεί. Τελικά στερούνται τη δυνατότητα να αναπτύξουν περαιτέρω σκέψη, να ενεργήσουν πιο δημιουργικά και να ανακαλύψουν πλαίσια μάθησης πιο ταιριαστά προς τους ίδιους. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η μάθηση θα ήταν προτιμότερο και αποδοτικότερο να αποκτήσει έναν πιο αυτοκατευθυνόμενο και ανεξάρτητο χαρακτήρα, χωρίς θεσμική καθοδήγηση. Με τον τρόπο αυτό οι μαθητές θα μπορέσουν να αναπτύξουν την ικανότητα να λαμβάνουν αποφάσεις και να πάρουν τον έλεγχο και την ευθύνη της μάθησης τους, αλλά και κατ’ επέκταση να διατηρήσουν την πρακτική αυτή καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους. Αυτό είναι και το βασικό χαρακτηριστικό γύρω από το οποίο περιστρέφεται η κεντρική ιδεά των PLEs: η ** αυτοκατευθυνόμενη μάθηση **. <span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Προκύπτει λοιπόν το ερώτημα πώς τα PLEs παρέχουν στο μαθητή τον έλεγχο της μάθησής τους. Ένα περιβάλλον μάθησης καθίσταται προσωπικό (PLE) αν το άτομο έχει τον έλεγχό του. Αυτό σημαίνει δυνατότητα του ατόμου να σχεδιάζει, να έχει πρόσβαση, να χρησιμοποιεί, να τροποποιεί και να προσδίδει νόημα σε αυτό, σύμφωνα πάντα με το εκπαιδευτικό του έργο[β]. Το PLE περιστρέφεται έτσι γύρω από τον μαθητή και το έργο του. Ωστόσο, δεν είναι κάτι απομονωμένο, αλλά επηρεάζεται από εκπαιδευτικούς, συμμαθητές, φίλους και συνεργάτες. Ο εκπαιδευτικός δεν θα πρέπει να είναι παθητικός θεατής, αλλά να συμμετάσχει ενεργά στη διαδικασία μάθησης μέσω ανταλλαγής απόψεων, εξασφάλισης των απαιτούμενων πόρων και επικύρωσης των αποτελεσμάτων. Μια τέτοια οπτική ενός PLE μας δίνει την ευκαιρία να μιλάμε για αυτοκατευθυνόμενη διαδικασία μάθησης, στην οποία ένα άτομο είναι εφοδιασμένο με πολύ υψηλότερο έλεγχο του έργου και του περιβάλλοντός του.Τα PLEs εστιάζουν στην εξατομίκευση και τον έλεγχο από το μαθητή. Η έννοια του ελέγχου από το μαθητή παραμένει κάπως ασαφής αλλά συνήθως η ιδέα είναι να εφοδιάσει τους μαθητές με ένα σύνολο εργαλείων και υπηρεσιών παρέχοντας τους τον έλεγχο να επιλέξουν και να τις χρησιμοποιήσουν με όποιον τρόπο θεωρούν πιο κατάλληλο [15]. Επομένως, το PLE δεν είναι μια συγκεκριμένη εφαρμογή, αλλά αντιπροσωπεύει μια νέα προσέγγιση για τη χρήση των τεχνολογιών εκπαίδευσης. Συνοψίζοντας, τα PLEs, προσεγγίζουν ένα διαφορετικό μοντέλο μάθησης δίνοντας την ευκαιρία στους μαθητές να ελέγχουν οι ίδιοι τη μάθησή τους, να οργανώνονται, να αυτοκατευθύνονται και να ανακαλύπτουν τα εργαλεία και τις πηγές που τους βοηθούν περισσότερο. Επιπλέον, με την εξέλιξη της τεχνολογίας οι μαθητευόμενοι είναι ικανοί να έχουν πρόσβαση στα PLEs από οποιαδήποτε τοποθεσία.Πρόκειται επομένως για μια στροφή μακριά από το μοντέλο στο οποίο οι μαθητές καταναλώνουν πληροφορίες με ανεξάρτητα μέσα, όπως η βιβλιοθήκη ή ένα βιβλίο. Αντίθετα, κινούμαστε σε ένα μοντέλο όπου οι μαθητές αντλούν συνδέσεις από έναν δυναμικό περιβάλλον πηγών που επιλέγουν και οργανώνουν. Εξαιτίας της έμφασης των PLEs στις σχέσεις, αυτά μπορούν να προωθήσουν αυθεντική μάθηση με την ενσωμάτωση της ανατροφοδότησης των ειδικών με τις δραστηριότητες μάθησης [8]. Επιπλέον οι μαθητές μαθαίνουν να δουλεύουν ολοένα και περισσότερο συνεργατικά, να βασίζονται στο δίκτυο των επαφών τους για πληροφορίες και να αναπτύσσουν γρηγορότερα την ικανότητα να ξεχωρίζουν την αυθεντική πληροφορία. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Κάνοντας μια σύνοψη όσων αναλύθηκαν εκτενώς για τη σημασία και την αξιοποίηση των PLEs στην εκπαίδευση και εστιάζοντας στα σημαντικά εκπαιδευτικά οφέλη που μπορούν να προκύψουν από αυτά καταλήγουμε στα εξής: <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Η ιδέα του PLE αναγνωρίζει ότι η μάθηση είναι μια συνεχής διαδικασία και παρέχει εργαλεία για να την υποστηρίξει. Επιπλέον, σε συνδυασμό με τον πανταχού παρών υπολογιστή διευκολύνει να διεξάγεται ανεξαρτήτως τόπου και χρόνου. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Η αυτοκατευθυνόμενη μάθηση είναι πιο αποδοτική και ο εκπαιδευόμενος αποκτά τον έλεγχο και την οργάνωση της εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων του. Κατ’ επέκταση μαθαίνει και να αναπτύσσει πρωτοβουλίες καθώς και να λαμβάνει αποφάσεις. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Είναι αποδεδειγμένο ότι ο άνθρωπος αποκτά το μεγαλύτερο μέρος γνώσεων και δεξιοτήτων με ανεπίσημη μάθηση. Τα PLEs επιδιώκουν την καλύτερη αξιοποίηση όλων των διαφορετικών ανεπίσημων πόρων μάθησης. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Ο μαθητής επιλέγει και κατευθύνει μόνος του την εκπαιδευτική του διαδικασία που πλέον μπορεί να ανταποκρίνεται στα ενδιαφέροντά του αφού ο ίδιος καθορίζει τις πηγές πληροφορίας και τα εργαλεία που χρησιμοποιεί. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Η μάθηση στην πράξη (κυρίως η ανεπίσημη) δεν είναι μια μοναχική διαδικασία αλλά εμπεριέχει και κοινωνική διάσταση καθώς περιλαμβάνει αλληλεπίδραση ατόμων με κοινούς εκπαιδευτικούς στόχους. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Τα PLEs ρυθμίζονται και προσαρμόζονται από τον χρήστη εύκολα και σύμφωνα με τις ανάγκες, τους στόχους και τις ιδιαίτερες προτιμήσεις και δεξιότητες του. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Ο μαθητής μπορεί να προσαρμόσει το περιβάλλον του ώστε να ταιριάζει στο σύστημα μάθησης που ακολουθεί καθώς και στους στόχους που θέτει. Έτσι διευκολύνεται σημαντικά και εκμεταλλεύεται πιο αποδοτικά τους πόρους αλλά και τον χρόνο του.
 * ** Προωθούν τη ** ** συνεχιζόμενη μάθηση **
 * ** Προωθούν την ** ** αυτορυθμιζόμενη μάθηση **
 * ** Προωθούν την ** ** ανεπίσημη μάθηση **
 * ** Προωθούν τη ** ** μάθηση που εστιάζεται στα ενδιαφέροντα **
 * ** Προωθούν την ** ** αυθεντική μάθηση ** με τη συμμετοχή σε πραγματικές κοινότητες
 * ** Προωθούν τα ** ** ανοιχτά μαθησιακά περιβάλλοντα **
 * ** Προωθούν τα ** ** διαφορετικά στυλ μάθησης **

**3. Διαφοροποίηση από την παραδοσιακή διδασκαλία**

<span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας και η εισαγωγή της πληροφορικής στην καθημερινότητά των ανθρώπων είναι προφανές ότι προκαλεί σταδιακά αλλαγές στον τρόπο που προσεγγίζουμε την απόκτηση γνώσεων και δεξιοτήτων. Έτσι και η εκπαιδευτική διαδικασία σιγά σιγά επαναπροσδιορίζεται λαμβάνοντας υπόψη και τον παράγοντα τεχνολογία. <span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Η ανάπτυξη του Διαδικτύου έδωσε ζωή στην εικονική αίθουσα διδασκαλίας και το εικονικό πανεπιστήμιο. Είναι αναγκαίο να κατανοήσουμε όμως ότι δεν μπορούμε να αναπαράγουμε προηγούμενες μορφές μάθησης και να ενσωματώσουμε την αίθουσα ή το πανεπιστήμιο στο λογισμικό. Τέτοια περιβάλλοντα υστερούν πνευματικά και οι νέοι άνθρωποι το αντιλαμβάνονται αυτό [9]. Αντίθετα, πρέπει να κοιτάμε τις νέες ευκαιρίες για μάθηση που παρέχονται από τις νέες ανερχόμενες τεχνολογίες. <span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Ανακαλύπτουμε λοιπόν, και κυρίως οι μαθητές, νέες χρήσεις της τεχνολογίας για μάθηση. Τα άμεσα μηνύματα, η ανταλλαγή αρχείων, η κοινωνική δικτύωση και τα ιστολόγια είναι κάποιες από αυτές. Δεν είναι μόνο η ελκυστική κι εντυπωσιακή μορφή επικοινωνίας που οδηγεί τους νέους σε αυτές τις τεχνολογίες. Το ατού του διαδικτύου για τους νέους είναι η ικανότητα να δημιουργούν, να ανταλλάσσουν ιδέες, να συμμετέχουν σε ομάδες, να δημοσιεύουν και να δημιουργούν τις δικές τους ταυτότητες. <span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Φυσικά μπορεί να αναρωτηθεί κανείς εύλογα τι σχέση μπορεί να έχει αυτό με τη μάθηση κάτι που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πώς ορίζουμε τελικά τη μάθηση. Αν θεωρήσουμε ότι η μάθηση είναι μια δραστηριότητα που λαμβάνει χώρα μέσα σε ένα θεσμικό όργανο καθοδηγούμενη από καταρτισμένους εκπαιδευτικούς, τότε φυσικά δεν υπάρχει μεγάλη σχέση. Αν όμως θεωρήσουμε έναν ευρύτερο ορισμό της μάθησης ως μια επιδιωκόμενη δραστηριότητα που οδηγεί σε αλλαγή συμπεριφοράς, τότε ένα μεγάλο μέρος της μάθησης πραγματοποιείται μέσω αυτών των χρήσεων της τεχνολογίας [9]. <span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Το PLE σηματοδοτεί μία σημαντική αλλαγή στο ρόλο που παίζουν οι πηγές στη διδασκαλία και τη μάθηση καθώς είναι ένα περιβάλλον, όπου η ορθή πληροφορία είναι πανταχού παρούσα και έχουμε γρήγορη πρόσβαση σε αυτήν. Η διδασκαλία, λοιπόν, είναι λιγότερο ζήτημα μετάδοσης και περισσότερο συνεργατική εξάσκηση στη συλλογή, αναδιάρθρωση, οργάνωση και ενοποίηση των δεδομένων στην ανάπτυξη γνώσης. Ο στόχος για το μαθητή μεταβάλλεται από την ανάγκη να συλλέγουμε πληροφορίες στην ανάγκη να εξάγουμε συνδέσεις από αυτές, να τις αποκτούμε, να τις διασπείρουμε και να συνεργαζόμαστε στη χρήση τους [8]. <span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Η χρήση των PLEs αλλάζει το ρόλο μεταγνώσης στη μάθηση, καθιστώντας ικανούς τους μαθητές να μελετούν ενεργά και να στοχάζονται με αφορμή τα εργαλεία και τις πηγές, οι οποίες οδηγούν σε μία βαθύτερη δέσμευση με περιεχόμενο που διευκολύνει τη μάθησή τους [8]. <span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Πραγματοποιείται αλλαγή στον τρόπο μάθησης σε σχέση με τον παραδοσιακό εκπαιδευτικό που διδάσκει μόνος του και αναγνωρίζεται η ανεπίσημη μάθηση. Οι μαθητευόμενοι δεν είναι πια απαραίτητα δεσμευμένοι με ένα συγκεκριμένο μάθημα προκειμένου να κερδίσουν όλα όσα χρειάζεται, αλλά είναι ικανοί να παρουσιάζουν τη δική τους γνώση για να αποδείξουν ότι κατέχουν ικανότητες. Έτσι η εκπαιδευτική διαδικασία προσεγγίζεται με έναν τρόπο αρκετά διαφορετικό, αξιοποιώντας τις νέες τεχνολογικές δυνατότητες που προσφέρονται και που ελκύουν και διευκολύνουν σημαντικά τους εκπαιδευόμενους.

** 4. Η εφαρμογή της δικτυωμένης μάθησης **

<span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Οι συγχωνευμένες web εφαρμογές και οι ελεύθερες εκπαιδευτικές πηγές ενοποιήθηκαν για να υποστηρίξουν και να ενδυναμώσουν τη μάθηση και γενικότερα το μοντέλου του δικτυωμένου μαθητή και εκπαιδευτικού. Σε αυτή την ενότητα θα παρουσιάσουμε αυτά τα δύο μοντέλα. <span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Οι παραδοσιακές αίθουσες διδασκαλίας που βασίζονται στις διαλέξεις έχουν σχεδιαστεί ως παθητικά περιβάλλοντα μάθησης στα οποία ο εκπαιδευτικός μεταδίδει τη γνώση και ο μαθητής ανταποκρίνεται. Με άλλα λόγια ο εκπαιδευτικός έχει τον κύριο έλεγχο του περιεχομένου της γνώσης. Στην Εικόνα που ακολουθεί μπορούμε να δούμε την παράσταση του παραδοσιακού εκπαιδευτικού.



<span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Αντίθετα, ο δικτυωμένος εκπαιδευτικός πρέπει να βρίσκεται συνεχώς στην πρόκληση να παρέχει μια σωστή ισορροπία μεταξύ της δομής και της αυτονομίας των μαθητών προκειμένου να διευκολυνθεί η αυτοκατευθυνόμενη και εξατομικευμένη μάθηση [17]. <span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Σύμφωνα με την δημοσίευση του Couros [19], υπάρχει ένα μοντέλο δικτυωμένου δασκάλου, Εικόνα, που αντιπροσωπεύει το επαγγελματικό προσωπικό περιβάλλον μάθησης του εκπαιδευτικού (PLE). Ένας εκπαιδευτικός είναι καλύτερα εξοπλισμένος ώστε να διευκολύνει τη δικτυωμένη εκμάθηση εάν έχει δοκιμάσει την κατασκευή ενός τέτοιου προτύπου άμεσα Στο μοντέλο αυτό υπάρχουν σημαντικές συνδέσεις δικτύου, οι οποίες περιλαμβάνουν τους συναδέλφους, τα δημοφιλή μέσα, τις τυπωμένες και ψηφιακές πηγές, την τοπική κοινότητα, τα blogs, τα wikis, την τηλεδιάσκεψη, το chat/IRC, τις κοινωνικές υπηρεσίες δικτύωσης, τις οnline κοινότητες, την κοινωνική, ψηφιακό διαμοιρασμό φωτογραφιών και την ανάπτυξη περιεχομένου.



<span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Αυτό το μοντέλο υποστηρίζει την εξάσκηση της διδασκαλίας μέσω της ανάπτυξης επαγγελματικών συνδέσεων. Πιο συγκεκριμένα, είναι βασισμένο στην ανατροφοδότηση από διάφορους εκπαιδευτικούς που συμμετείχαν ενεργά στη δικτυωμένη μάθηση με σκοπό την επαγγελματική ανάπτυξη. <span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Επίσης, ο δικτυωμένος δάσκαλος θα πρέπει να υποστηρίζει τους μαθητές του στην αναζήτηση και την παροχή σχετικού υλικού με τις ανάγκες του μαθήματος, να συντονίζει τις παρουσιάσεις των εργασιών των μαθητών, να επιβλέπει και να συγκρατεί τις συζητήσεις, να συμβουλεύει σε όλα τα είδη επίλυσης προβλήματος, να παραδίδει διαλέξεις με θέματα που επιλέγονται στις συζητήσεις με τους μαθητές και να προσαρμόζεται στο πρόγραμμα σπουδών [18].

**__ Το μοντέλο του δικτυωμένου μαθητή __**

<span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Το πρότυπο των δικτυωμένων μαθητών καθιερώνει μια βασική γραμμή που αρχίζει να εξετάζει ποιο επίπεδο δομής απαιτείται για να διευκολύνει τη δικτυωμένη εκμάθηση αποτελώντας τη βάση για το μεγαλύτερο έλεγχο μαθητών στα προσωπικά περιβάλλοντα μάθησης [6]. <span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Όπως θα δούμε και στην παρακάτω εικόνα, το μοντέλο του δικτυωμένου μαθητή προσαρμόζεται στο προηγούμενο μοντέλο που αποσκοπεί στην επαγγελματική ανάπτυξη του εκπαιδευτικού. Αυτό το μοντέλο, όπως μπορούμε να παρατηρήσουμε και στην Εικόνα, περιλαμβάνει τέσσερις κατηγορίες, κάθε μία με πολλές συνιστώσες που υπάρχουν και στο προηγούμενο μοντέλο. <span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Ο δικτυωμένος μαθητής ακολουθεί μια προσέγγιση αφηρημένης δόμησης στη μάθηση. Ο εκπαιδευτικός δομεί τη γνώση βασισμένος στην εμπειρία και τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις [20]. Όλο αυτό ενθαρρύνει τη «μεγαλύτερη συμμετοχή από τους μαθητές και οικειοποίηση με την ακαδημαϊκή μάθηση» [21].

<span style="display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Στο μοντέλο της εικόνας, οι μαθητές χρησιμοποιούν RSS και κοινωνικούς σελιδοδείκτες ώστε να οργανώνουν τις πληροφορίες και να χτίζουν επάνω στην προγενέστερη γνώση με στόχο την ολοκλήρωση μίας εργασίας και την αντικειμενική μάθηση. Επίσης, τα κοινωνικά μέσα, ή οι βασισμένες στο web εφαρμογές που σχεδιάζονται με σκοπό να αλληλεπιδράσουν με άλλες online, προωθούν τις συνομιλίες [6]. Ο ρόλος των μαθητών σε αυτό το μοντέλο μαθητή είναι να δομεί το δικό του προσωπικό περιβάλλον μάθησης και να δημιουργεί σταδιακά τις συνδέσεις που επιθυμεί με σκοπό πάντα την πρόσβαση και επιλογή στη γνώση. Όσο ο έλεγχος μεταφέρεται σταδιακά από το εκπαιδευτικό στο μαθητή, τόσο μεγαλύτερη είναι η ευθύνη του μαθητή σχετικά με τις αποφάσεις που παίρνει και με το περιεχόμενο που θεωρεί κατάλληλο ώστε να φιλοξενείται στο δίκτυο του. Τελικά, η σημαντική μάθηση προκύπτει με τη δημιουργία της γνώσης και όχι με την αναπαραγωγή, με τη συνομιλία και όχι με αποδοχή, με τη συνεργασία και όχι με τον ανταγωνισμό [22]. Ο στόχος του μοντέλου είναι η δημιουργία περιβαλλόντων στα οποία η μαθητές θα αναλαμβάνουν την ευθύνη, θα καθοδηγούν και θα συνθέτουν το περιεχόμενο γνώσης που αυτοί επιθυμούν και θεωρούν καταλληλότερη για τους εκπαιδευτικούς σκοπούς που έχουν να αντιμετωπίσουν κάθε φορά.

** 5. Πλατφόρμες υποστήριξης PLE και παραδείγματα **

<span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Ένα PLE απαρτίζεται, όπως είδαμε, από το σύνολο των πόρων που κάποιος αξιοποιεί για τη μάθηση, κάτι που δε σημαίνει ότι πρέπει να βασίζεται αποκλειστικά σε Web εφαρμογή. Ωστόσο σαν ιδέα έχει συνδεθεί περισσότερο με ένα online περιβάλλον, μια διαδικτυακή εφαρμογή ή υπηρεσία που συγκεντρώνει όλους τους απαραίτητους πόρους και οργανώνεται από τον χρήστη. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Υπάρχουν αρκετές τέτοιες εφαρμογές ή υπηρεσίες με τις οποίες μπορεί κανείς να δημιουργήσει ένα PLE. Πρόκειται για περιβάλλοντα που ενσωματώνουν σε μια οθόνη πόρους και εργαλεία που χρησιμοποιεί ο χρήστης στην εκπαιδευτική του διαδικασία. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Ένα PLE μπορεί να υλοποιηθεί και με μια Mashup εφαρμογή. Πρόκειται για μια web εφαρμογή που συνδυάζει το περιεχόμενο ή τη λειτουργικότητα από δύο ή περισσότερες εξωτερικές πηγές δημιουργώντας μια νέα υπηρεσία. Ο όρος προέρχεται από την ιδέα του συνδυασμού δεδομένων από δύο ή περισσότερες πηγές και την προβολή τους με ενιαία μορφή και χρησιμοποιείται επίσης για συνδυασμό μουσικής και video. Μέσα σε μια Mashup ιστοσελίδα ο χρήστης αξιοποιεί και αλληλεπιδρά με διαφορετικούς διαδικτυακούς πόρους.Για παράδειγμα, mashup πλατφόρμες όπως το iGoogle ή το Netvibes παρουσιάζουν μεγάλες δυνατότητες στο να αξιοποιηθούν ως PLE. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, Web 2.0 στοιχεία ή υπηρεσίες ομαδοποιημένες είναι συχνά widgets ή παρόμοια Web αντικείμενα [3]. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Υπάρχουν γενικά πολλές εφαρμογές και υπηρεσίες με τις οποίες μπορεί κανείς να δημιουργήσει εύκολα το δικό του PLE. Μερικές από αυτές είναι:
 * []
 * [|http://www.symbaloo.com]
 * [|http://www.feedjournal.com]
 * []
 * []
 * []
 * []
 * []
 * []
 * []
 * []

Παρακάτω περιγράφονται 2 από τις πιο διαδεδομένες εφαρμογές υποστήριξης PLE, η Symbaloo και η Pageflakes, και στιγμιότυπα αυτών για την ευκολότερη κατανόησή τους. To **Pageflakes** είναι μια εφαρμογή που ενσωματώνει μέσα στο περιβάλλον της τα web εργαλεία τα οποία ο χρήστης επιλέγει. Έτσι μπορεί να τα χρησιμοποιεί και χωρίς να απομακρυνθεί από την σελίδα.



<span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">1. Facebook <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">2. Twitter <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">3. Youtube <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">4. To-do-list εφαρμογή5. Ημερολόγιο <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">6. Σημειωματάριο7. Flickr (διαμοιρασμός εικόνων)8. Ατζέντα9. E-mail Το ** Symbaloo ** αποτελεί ουσιαστικά ένα περιβάλλον που ενσωματώνει σε πλακίδια (tiles) τους συνδέσμους που ο χρήστης έχει επιλέξει. Έτσι ο χρήστης μπορεί να πλοηγηθεί εύκολα στα διάφορα εργαλεία που χρησιμοποιεί και που ο ίδιος έχει οργανώσει με τρόπο που τον εξυπηρετεί. Κάποια από τα εργαλεία,όπως το google search, facebook, twitter μπορεί να τα χρησιμοποιήσει και μέσα από το περιβάλλον του symbaloo με τη βοήθεια του κεντρικού πλαισίου. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Για να γίνει πιο κατανοητή η λειτουργία του, παρουσιάζεται ακολούθως μέσα από 2 σενάρια χρήσης: του μαθητή και του εκπαιδευτικού.

__ Σενάριο χρήσης 1: To PLE του εκπαιδευτικού __ <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Ας υποθέσουμε ότι ένας εκπαιδευτικός επιθυμεί να δημιουργήσει ένα PLE ενσωματώνοντας μέσα σε αυτό όλους τους πόρους που χρησιμοποιεί στις εκπαιδευτικές δραστηριότητές του. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Αυτοί μπορεί να είναι: <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">1. Κεντρικό πλαίσιο2. Πίνακας ανακοινώσεων (Wallwisher)3. Κοινωνική δικτύωση κι αλληλεπίδραση με άλλους εκπαιδευτικούς (Twitter)4. Ηλεκτρονικό ημερολόγιο στο οποίο σημειώνει διάφορα γεγονότα όπως τεστ, ύλη μαθημάτων, αργίες κλπ (Google calendar)5. Διαμοιρασμός συνδέσεων (Diigo)6. Μετατροπέας αρχείων σε διαφορετικές μορφές (online-convert)7. Διαμοιρασμός αρχείων video (YouΤube)8. Διαμοιρασμός αρχείων video (Teachertube)9. Διαμοιρασμό παρουσιάσεων (Slideshare)10. Διαμοιρασμός εγγράφων (Google Docs)11. Το blog του σχολείου12. Ο λογαριασμός ηλεκτρονικής αλληλογραφίας του (Gmail)13. Ιστοσελίδα Υπουργείου Παιδείας14. Ηλεκτρονικός μεταφραστής (Google Translate)15. Δικτυακή εγκυκλοπαίδεια (Wikipedia, Britannica κ.α. )16. Μηχανή αναζήτησης (Google)17. Δημιουργία παρουσιάσεων (Prezi) Στιγμιότυπο ενός τέτοιου PLE υλοποιημένου με το Symbaloo φαίνεται στην ακόλουθη εικόνα.



__ Σενάριο χρήσης 2: To PLE του εκπαιδευόμενου __

<span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Ένας εκπαιδευόμενος θα χρησιμοποιεί πιθανότατα κάποιους κοινούς συνδέσμους με τον εκπαιδευτικό αλλά και κάποιους άλλους που θα αφορούν την κοινωνική του δραστηριότητα με συμμαθητές του, περισσότερα ίσως εργαλεία για τις εργασίες του, το προσωπικό του blog, συνδέσμους που αφορούν ενδιαφέροντα που μπορεί να έχει (ζωγραφική, επεξεργασία εικόνας, δημιουργία καρτούν κλπ) καθώς και συνδέσμους με ψυχαγωγικό χαρακτήρα όπως on-line παιχνίδια. Επομένως, σε ένα τέτοιο PLE θα υπάρχουν :

<span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">1. Κοινωνική δικτύωση με φίλους και συμμαθητές (Twitter, Facebook, Myspace)2. Myspace3. Twitter4. Το blog του σχολείου5. Δημιουργία video (Jaycut)6. Δημιουργία poster (Glogster)7. Διαμοιρασμός αρχείων video (Schooltube)8. Προσωπικός Ραδιοφωνικός σταθμός9. Διαμοιρασμός αρχείων video (TeacherTube)10. Διαμοιρασμός αρχείων video Youtube11. Ιστοσελίδες υπενθύμισης εργασιών (Remember the Milk)12. Διαμοιρασμός αρχείων (Google Docs)13. Ηλεκτρονικός μεταφραστής (Google Translate)14. Εφαρμογή mind mapping (mind meister)15. Διαμοιρασμός συνδέσεων (Diigo)16. Δικτυακή εγκυκλοπαίδεια (Wikipedia, Britannica κ.α. )17. Δημιουργία παρουσιάσεων (Prezi)18. Ο λογαριασμός ηλεκτρονικής αλληλογραφίας του (Hotmail)19. Κεντρικό πλαίσιο

<span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Στιγμιότυπο ενός τέτοιου PLE σχεδιασμένου για τον εκπαιδευόμενο στο Symbaloo φαίνεται στην επόμενη εικόνα.



Φυσικά το PLE δεν είναι κάτι στατικό: oι ανάγκες του χρήστη μπορεί να αλλάξουν, ενδεχομένως να ανακαλύψει στην πορεία άλλες εφαρμογές που τον εξυπηρετούν και να τις προσθέσει, κάποιες από αυτές που χρησιμοποιεί μπορεί να μην διατίθενται στο μέλλον και γενικώς υπάρχουν αρκετοί λόγοι για τους οποίους αναμένεται ότι ο χρήστης θα μεταβάλλει το PLE του ανά διαστήματα. Αυτό όμως είναι στα πλαίσια της φιλοσοφίας του PLE και για το λόγο αυτό είναι φτιαγμένο έτσι ώστε να υποστηρίζει δυνατότητα εύκολων μεταβολών και αναπροσαρμογής του. Για τον ίδιο λόγο, οι περισσότερες εφαρμογές με τις οποίες μπορεί κανείς να σχεδιάσει ένα PLE (όπως το Symbaloo) είναι εξαιρετικά εύχρηστες σε ό,τι αφορά προσθήκη, διαγραφή και μετακίνηση πόρων.

**6. Συμβουλές για τη δημιουργία & χρήση PLE**

Παραθέτουμε εδώ μια σύντομη λίστα συμβουλών προς τον εκπαιδευτικό για την ανάπτυξη ενός PLE. Οι προτάσεις αυτές έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικές[στ] γι’ αυτό και προτείνονται. **1.** ** Εμπλοκή με τα κοινωνικά μέσα ** Η ανάπτυξη ενός PLE βασίζεται στην κατανόηση του σημαντικού ρόλου που παίζουν τα κοινωνικά μέσα στο σχηματισμό ανθρώπινων δικτύων. **2. Ανάγνωση των κοινωνικών μεσών** Οι παραδοσιακές μηχανές αναζήτησης δεν είναι ιδανικές για ανάγνωση κοινωνικών ειδήσεων. Υπάρχει πληθώρα εργαλείων που επιτρέπει να παρακολουθεί κανείς τον καταιγιστικό ρυθμό δημοσιεύσεων, την ετερογένεια των πηγών, τις δημοσιεύσεις από μεγάλο πλήθος ατόμων κλπ. Η ανάγνωση κοινωνικών ειδήσεων διαφέρει πολύ από αυτή των παραδοσιακών. **3. Ενδυνάμωση του** ** PLE ** Είναι σημαντικό να παράγει ο εκπαιδευτικός περιεχόμενο, να μοιράζεται συνδέσμους και δημοσιεύσεις, να παρέχει ανάδραση στις συνεισφορές άλλων και σχόλια σε γενικά μέσα, να συμμετάσχει σε ψηφιακές συνεδρίες και να συνεισφέρει στους πόρους της κοινότητας. **4. Αναγνώριση των συνδέσεων** Οι συνδέσεις διαμορφώνονται σε βάθος χρόνου μέσω συνεχούς αλληλεπίδρασης. Πρέπει συχνά να αξιολογούνται ως προς το τι προσφέρουν, ποιες είναι οι σημαντικότερες, σε ποια αντικείμενα υπάρχουν αδυναμίες και πως μπορείτε να τις βελτιωθούν. **5. Εισαγωγή του** ** PLE στο κέντρο της μάθησης ** Αποφυγή δημιουργίας τοπικών κοινοτήτων με ημερομηνία λήξης που πιθανότατα θα πάψουν να υπάρχουν μετά το τέλος ενός μαθήματος μιας εργασίας. Προτροπή μαθητών να διαμορφώσουν προσωπικά περιβάλλοντα μάθησης που θα συνεχίσουν να αξιοποιούν και μετά το τέλος του μαθήματος.

<span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">** 7. Διαφοροποίηση του PLE από το LMS **

<span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Το LMS (Learning Management System ή Σύστημα Διαχείρισης Μάθησης) είναι εφαρμογή λογισμικού που εμφανίστηκε από το 1990 στον ακαδημαϊκό χώρο και τη βιομηχανία και απέκτησε την έγκριση Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων και εταιρειών που αποσκοπούσαν να παρέχουν εκπαιδευτικό περιεχόμενο αλλά και να ελέγχουν την πρόσβαση σε αυτό [2]. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Το LMS έρχεται συχνά σε αντιδιαστολή με το PLE αν και παρουσιάζουν πολλές διαφορές. Κάνοντας μια σύνοψη των βασικών του χαρακτηριστικών, το LMS: · είναι περισσότερο προσανατολισμένο στις παραδοσιακές μορφές πραγματοποίησης της διδασκαλίας · όλοι οι πόροι φορτώνονται και συνδέονται μέσα στα πλαίσια της δομής ενός μαθήματος · υπάρχει ασύμμετρη σχέση μεταξύ διδάσκοντα και μαθητευόμενου όσον αφορά τον έλεγχο της μαθησιακής εμπειρίας · ο ρόλος του μαθητευόμενου είναι να αποδεχθεί το περιεχόμενο και τα περιορισμένα δικαιώματα που του παρέχει ένα LMS · όλοι οι μαθητευόμενοι παρουσιάζουν πανομοιότυπη εκπαιδευτική εμπειρία.

<span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Σε αντίθεση με τα LMSs, τα PLEs επικεντρώνονται περισσότερο στον μαθητή παρά στον εκπαιδευτή ή το εκπαιδευτικό ίδρυμα. Έτσι, τα PLEs: · είναι περισσότερο προσανατολισμένα προς τη μαθητοκεντρική μάθηση · προσπαθούν να διαχειριστούν τη σχέση του μαθητευόμενου με πολλές και διαφορετικές διαδικτυακές υπηρεσίες – δεν προσπαθούν να ενσωματώσουν όλα τα εργαλεία σε ένα περιβάλλον αλλά να διευκολύνουν το διαμοιρασμό περιεχομένου. · συμμετρική σχέση των μαθητευόμενου με το PLE καθώς μπορεί να παράγουν και να καταναλώνει πληροφορίες μέσα στο ίδιο σύστημα · ο μαθητευόμενος αποκτά μια αίσθηση «ταυτότητας» και εκτός τάξης · οι μαθητευόμενοι κατευθύνουν τη μάθησή τους, ελέγχουν και οργανώνουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο δουλεύουν. · ένα PLE μπορεί να συνυπάρχει με τα LMS των ιδρυμάτων, και οι μαθητευόμενοι μπορεί να ενσωματώνουν στοιχεία του LMS στο προσωπικό περιβάλλον μάθησης που δημιουργούν για τον εαυτό τους. · ο μαθητής δεν περιορίζεται μόνο σε θεσμικά εγκεκριμένες ομάδες και πόρους [12].

Συγκρίνοντας τα δύο συστήματα είναι σημαντικό να εντοπίσουμε στα κυριότερα σημεία στα οποία διαφοροποιείται η φιλοσοφία τους. Η γνώση που παρέχουν τα PLEs είναι δυναμική, όχι στατική όπως στα LMS [12]. Αυτό είναι αποτέλεσμα της σημαντικότερης διαφοροποίησης των δύο: Τα PLE ανήκουν στους μαθητευόμενους ενώ τα LMS ανήκουν κι ελέγχονται από ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα.

** 8. Μειονεκτήματα και κίνδυνοι **

<span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Τα PLEs, όπως και κάθε νέα τεχνολογία, διαπραγματεύονται με ένα σύνολο από άλυτα θέματα και υπάρχουν αρκετά αμφιλεγόμενα σημεία στη φιλοσοφία τους και στην εφαρμογή τους. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">** -Δεν είναι ευρέως αποδεκτά **Αρχικά, όπως αναφέρθηκε και παραπάνω ο ορισμός τους δεν είναι ευρέως αποδεχούμενος. Από την πλευρά των ακαδημαϊκών μία απλή αναφορά σε πηγές δεν είναι αρκετή σε ένα τέτοιο περιβάλλον, καθώς τα δεδομένα μπορεί να χαθούν εύκολα. ** -Ασφάλεια των μαθητών ** Ένα άλυτο ζήτημα παραμένει και η ασφάλεια των προσωπικών δεδομένων αλλά και η προσωπική ασφάλεια των μαθητών. Η χρήση του διαδικτύου ελλοχεύει σίγουρα κινδύνους για τους μαθητές μικρής ηλικίας που μπορούν να έρθουν σε πρόσβαση με ακατάλληλο περιεχόμενο και κακόβουλα άτομα. ** -Απαραίτητες μεταγνωστικές δεξιότητες ** Ένα πολύ σημαντικό αρνητικό αυτών των περιβάλλοντων είναι η διαδικασία της αυτοκατευθυνόμενης μάθησης, η οποία απαιτεί ένα βαθμό αυτογνωσίας και έναν απαιτούμενο χρόνο ωρίμανσης. Επομένως είναι φυσικό, οι μαθητές με λιγότερη εμπειρία να μην είναι έτοιμοι για την υπευθυνότητα της δημιουργίας, της ανάπτυξης και της διαχείρισης ενός PLE. Τέτοιοι μαθητές μπορεί να είναι αυτοί που δεν έχουν αφιερώσει χρόνο στη δική τους μεταγνώση ή στην εύρεση του καλύτερου τρόπου μάθησης. ** -Ορθή αξιολόγηση πληροφορίας ** Όμως, ένα ακόμη σημαντικό πρόβλημα είναι ότι οι μαθητές υστερούν στην αναγνώριση του πότε ο συγγραφέας είναι κάποιος ειδικός και αυτό που παραθέτει δεν είναι απλά μία άποψη αλλά μία αυθεντία. Γι’ αυτό το λόγο και μέχρι οι μαθητευόμενοι πρέπει να εξασκήσουν την ικανότητα του διαχωρισμού των θέσεων που διαβάζουν. Είναι πολύ σημαντικό ο εκπαιδευτικός να δίνει ιδιαίτερη προσοχή στα δεδομένα που παρουσιάζονται από τους χρήστες. ** -Απομάκρυνση από την επίσημη μάθηση ** Ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα, αφορά την καθημερινή ανεπίσημη μάθηση η οποία αποσυνδέεται από την επίσημη που λαμβάνει χώρα στα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Υπάρχει ο κίνδυνος ότι η στροφή στην ανεπίσημη μάθηση θα κάνει να τους νέους ανθρώπους να βλέπουν ολοένα και περισσότερο το σχολείο ως κάτι μη σχετικό με τις ταυτότητές και τις ζωές τους. Τα PLEs έχουν τη δυνατότητα να ενώσουν αυτούς τους διαφορετικούς κόσμους και να συσχετίσουν τη δια βίου μάθηση με τη μάθηση στο σχολείο και το πανεπιστήμιο.

** 9. Συμπεράσματα και κριτική **

<span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Είναι αλήθεια ότι δεν έχουν γίνει αρκετές μελέτες σχετικά με τα προσωπικά περιβάλλοντα μάθησης για να εξαχθούν ικανοποιητικά συμπεράσματα για τη χρήση τους και τα αποτελέσματα όσων πραγματοποιήθηκαν μέχρι σήμερα δεν είναι ιδιαίτερα αισιόδοξα. <span style="color: black; display: block; font-family: Tahoma; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Σύμφωνα με το [7], ο εκπαιδευτικός έχει καθοριστικό ρόλο σε αυτήν τη νέα προσέγγιση μάθησης και η συμμετοχή των εκπαιδευόμενων στη μάθηση μέσα από τα PLEs επηρεάζεται σημαντικά από τα κίνητρα που προέρχονται από τον εκπαιδευτικό.Είναι σημαντικό να αναφερθεί, ότι οι εκπαιδευόμενοι περνούν αρκετές ώρες στην πλατφόρμα που χρησιμοποιούν στο μάθημά τους και ότι θεωρούν την προτεινόμενη δουλειά σε αυτήν απολύτως αναγκαία για το μάθημα. Επίσης, σημειώθηκε ότι για την ολοκλήρωση των προτεινόμενων για το μάθημα δραστηριοτήτων χρειάζεται αρκετός χρόνος και ότι είναι σημαντική και αναγκαία η καθημερινή και σε καθορισμένη βάση κατά τη διάρκεια του εξαμήνου εργασία.Όσον αφορά τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι περισσότεροι εκπαιδευόμενοι, στην πλειοψηφία τους αφορούν δραστηριότητες που έχουν σχέση με την προσωπική οργάνωση, παρ' όλες τις συστηματικές διαδικασίες διαχείρισης. Αρκετές δυσκολίες παρουσιάστηκαν και στη συμμετοχή των εκπαιδευόμενων στις προτεινόμενες διαδικασίες σε καθορισμένη βάση χρόνου.Ακόμη μία σημαντική παρατήρηση είναι ότι, υπάρχει ένα σύνολο εκπαιδευόμενων που επισημαίνει ότι ο εβδομαδιαίος φόρτος εργασίας που απαιτείται για την κάλυψη των αναγκών του μαθήματος είναι υπερβολικός και χαρακτήρισαν την πίεση της εβδομαδιαίας ανάρτησης ως το μεγαλύτερο πρόβλημα.

<span style="color: black; display: block; font-family: Arial; font-size: 10pt; line-height: 14.25pt; text-align: justify;">Σχετικά με την εισαγωγή εργαλείων στα προσωπικά περιβάλλοντα μάθησης [4, 23]: · οι εκπαιδευόμενοι δε γνώριζαν τα περισσότερα εργαλεία Web 2.0 και επιπλέον, δε θεωρούσαν ότι μπορούσαν να τους βοηθήσουν να μάθουν αποδοτικότερα και αποτελεσματικότερα. · οι εκπαιδευόμενοι προτιμούν εργαλεία που μπορούν να βοηθήσουν στην οργάνωση της εργασίας τους, που απλοποιούν τις εργασίες τους και που είναι διασκεδαστικά · οι περισσότεροι εκπαιδευόμενοι δυσκολεύονται να κατανοήσουν και να απεικονίσουν το PLE τους · ελάχιστοι είναι αυτοί που καταφέρνουν να προσδιορίσουν πιο σύνθετες σχέσεις μεταξύ εργαλείων, περιεχομένου, εργασιών και της δράσης τους

Ολοκληρώνοντας το κεφάλαιο αυτό, λαμβάνοντας υπόψη όσα έχουν αναφερθεί για τη φιλοσοφία μάθησης των PLE, την διαφορετική προσέγγιση μάθησης, τα οφέλη που αποκομίζονται αλλά και τους κινδύνους που εμφανίζονται και ,τέλος, τα αποτελέσματα μελετών που έγιναν σχετικά με τη χρήση τους στην εκπαιδευτική διαδικασία, γεννιούνται σίγουρα κάποιοι προβληματισμοί.
 * Τα PLE υπάρχουν εδώ και κάποια χρόνια αλλά εμείς δεν έχουμε μάθει να ερμηνεύουμε τη μάθησή μας βάσει αυτών.
 * Ίσως δεν είναι εύκολο να αποσπαστούμε από το παραδοσιακό μοντέλο μάθησης που μετράει δεκαετίες εφαρμογής.
 * Η ανάπτυξη του προσωπικού μας PLE είναι μια χρονοβόρα διαδικασία που απαιτεί εγρήγορση και αυτοκριτική. Δεδομένου ότι προσφέρεται μεγάλο πλήθος web εφαρμογών, η αναζήτηση, η εκμάθηση και η επιλογή κάποιων από αυτές απαιτεί χρόνο και σκέψη.
 * Η δημιουργία μόνο του PLE δεν αρκεί. Χρειάζεται τακτική αναπροσαρμογή του περιβάλλοντος για να ανταποκρίνεται στις ανάγκες του μαθητή.
 * Ίσως τελικά η δημιουργία και διατήρηση ενός PLE απαιτούν αρκετό χρόνο και σκέψη κι αυτό αποθαρρύνει τους μαθητευόμενους κι ενδεχομένως τελικά να προτιμούν καθοδήγηση από τον εκπαιδευτικό όσον αφορά το περιβάλλον και τα εργαλεία που θα χρησιμοποιήσουν.
 * Ο ρόλος του εκπαιδευτικού και του σχολείου επαναπροσδιορίζεται και ίσως χάσει μέρος της αξίας του αν οι μαθητές αναπτύσσουν και ελέγχουν το δικό τους περιβάλλον μάθησης.
 * Η απόκτηση γνώσεων σχετίζεται μόνο με ό,τι γνωρίζουμε ή η διεργασία απόκτησης γνώσεων είναι εξίσου καθοριστική για τις δεξιότητες που αποκτούμε;

Το κυριότερο όμως ερώτημα που προκύπτει τελικά είναι ** αν είμαστε έτοιμοι να αναλάβουμε την ευθύνη της μάθησης και κυρίως αν θέλουμε να αναλάβουμε αυτή την ευθύνη **.



** 10. Βιβλιογραφία **
(Δεν είναι ακόμα ολοκληρωμένη)

[1] Developing Personal Learning Networks for Open and Social Learning, Couros A., 2010, In Emerging Technologies in Distance Education (ed. Veletsianos), pp. 109-128. [2] Personal Learning Environments, Martindale T & Dowdy M., 2010, In Emerging Technologies in Distance Education (ed. Veletsianos), pp.177-194. [3] Personal Learning Environments in a Global Higher Engineering Education Web 2.0 Realm, Gillet D. Law E. & Chatterjee A., 2010, IEEE EDUCON Education Engineering 2010, pp.897-905. <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: Tahoma; font-size: 80%; text-align: start; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">[4] Building Personal Learning Environments by using and mixing ICT tools in a professional way, Castañeda, L.,and Soto, J., 2010, Digital Education Review, 18, 9-25. <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: Tahoma; font-size: 80%; text-align: start; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">[5] Personal Learning Environment: a Concept, an Application, or a Self-designed Instrument, Henri F. & Charlier B., 2010, 9th International Conference on Information Technology Based Higher Education and Training (ITHET), 2010, IEEE. <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: Tahoma; font-size: 80%; text-align: start; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">[6] The networked student model for construction of personal learning environments: Balancing teacher control and student autonomy, Drexler W., 2010, Australasian Journal of Educational Technology, 26(3), 369-385. <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: Tahoma; font-size: 80%; text-align: start; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">[7] Managing personal learning environments: the voice of the students, Costa F., Cruz E., Viana J., 2010, PLE 2010. <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 80%; text-align: start; text-decoration: none; vertical-align: baseline;"> [8] <span style="background-color: #ffffff; color: #000000; font-family: Tahoma; text-align: start; text-decoration: none; vertical-align: baseline;"> 7 Things You Should Know About Personal Learning Environments, May 2009, Educause Learning Initiative (__<span style="background-color: transparent; color: #0000ee; font-family: Tahoma; font-size: 12px; text-align: start; vertical-align: baseline;">www.educause.edu/eli __ <span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: Tahoma; font-size: 80%; text-align: start; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">[9] Personal Learning Environments - the future of eLearning?, January 2007, Graham Attwell , eLearning Papers, Vol 2. [10] Mapping Web Personal Learning Environments, Palmér, M., Sire, S., Bogdanov, E., Gillet, D., Wild, F., 2009, 4th European Conference on Technology Enhanced Learning (EC-TEL) - Workshop on Mash-Up Personal Learning Environments (MUPPLE’09). [12] Pedagogical Foundations For Personal Learning, Stephen Downs, 2010, Learning Futures Festival.

<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: Tahoma; font-size: 80%; text-align: start; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">[15] Learner control and personal learning environment: a challenge for instructional design, 2010, Terje Väljataga, Mart Laanpere, Interactive Learning Environments, Vol. 18, No. 3, 277–291.