Wikis+2



**//Please, grant me the serenity to accept the pages I cannot edit,//** **//The courage to edit the pages I can,//** **//And the wisdom to know the difference//**

**//The wiki prayer//**

===3.1.1 Εισαγωγή === ===3.1.2 Ιστορικά στοιχεία === =3.2 Πλατφόρμα wiki = ===3.2.1 Πώς να δημιουργήσετε το δικό σας wiki === ===3.2.2 Από τι αποτελείται ένα wiki === =3.3 Το wiki στην εκπαίδευση = ===3.3.1 Θεωρητικά ζητήματα === ===3.3.2 Οφέλη από τη χρήση wiki στην εκπαίδευση === ===3.3.3 Σενάρια αξιοποίησης του wiki στην εκπαίδευση === =3.4 Μελέτες και αποτελέσματα = ===3.4.1 Μελέτες === ===3.4.2 Προβληματισμός === =3.5 Συμβουλές προς τους καθηγητές = =3.6 Κριτική και συμπεράσματα = =Αναφορές = ||
 * =3.1 Τι είναι το wiki =

= 3.1 Τι είναι το Wiki =

**3.1.1. Εισαγωγή**
Ένα wiki δεν είναι ουσιαστικά τίποτα παραπάνω από έναν ιστοχώρο που μέσα σε αυτόν περιλαμβάνονται επιμέρους ιστοσελίδες. Η μεγάλη του διαφορά, σε σχέση με τους κοινούς ιστοχώρους, είναι ότι επιτρέπει στο χρήστη να δημιουργήσει νέες ιστοσελίδες, να τις γεμίσει με περιεχόμενο και να τις συνδέσει μεταξύ τους, με ένα πολύ εύκολο τρόπο, χωρίς να χρειάζεται να έχει γνώσεις προγραμματισμού ιστοσελίδων. Ένας χρήστης του wiki έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει νέες ιστοσελίδες, να αλλάξει το περιεχόμενό τους, να προσθέσει κείμενο, εικόνες, βίντεο και ήχο και γενικά έχει την ελευθερία να κάνει οποιαδήποτε ενέργεια επιθυμεί. Σε ένα wiki, δεν υπάρχει τίποτα που δεν μπορεί να αλλάξει, εισάγει, διαγράψει, επεξεργαστεί ο ίδιος ο χρήστης. Όπως γίνεται φανερό, το wiki χαρακτηρίζεται από μία φιλοσοφία, που διαφέρει από την κλασσική προσέγγιση του διαδικτύου, η οποία είναι το περιεχόμενο να δημιουργείται και να διαμοιράζεται από ένα άτομο ή έναν οργανισμό. Η δημιουργία της πληροφορίας από ένα χρήστη και ο διαμοιρασμός της σε πολλούς, έρχεται σε αντίθεση με τη λογική του Wiki, κατά την οποία η πληροφορία και το περιεχόμενο, δημιουργούνται από μία ομάδα χρηστών, για παράδειγμα μια οικογένειας, μια τάξης και γενικά μιας κοινότητας ατόμων, οι οποίοι συνεργάζονται και συντονίζονται μεταξύ τους, προκειμένου να παράγουν ένα τελικό προϊόν. Ο κάθε χρήστης μπορεί να αλλάξει το περιεχόμενο που έχει προσθέσει κάποιος άλλος και έτσι να συγγράψουν συνεργατικά ένα κείμενο, να συνεισφέρουν με πληροφορίες και να διαμορφώσουν τις σελίδες του wiki. Το πιο χαρακτηριστικό και δημοφιλές παράδειγμα wiki είναι η γνωστή σε όλους διαδικτυακή "εγκυκλοπαίδεια", η Wikipedia (Εικόνα 1, Wikipedia, 2011), στην οποία μπορεί οποιοσδήποτε χρήστης του διαδικτύου να αλλάξει και να προσθέσει περιεχόμενο. Η χρήση ενός wiki μπορεί να έχει ποικίλες εφαρμογές σε διάφορους τομείς, ειδικότερα στον τομέα της εκπαίδευσης. Πρόκειται για ένα ισχυρό διαδραστικό εργαλείο για την τάξη, το οποίο μπορεί να εκμεταλλευτεί ο καθηγητής για να προάγει τη μάθηση, να κάνει πιο διασκεδαστικό το μάθημα και να εμπλέξει τους μαθητές του σε μια συνεργατική, δημιουργική διαδικασία. Η ένταξη των wikis στην εκπαιδευτική διαδικασία φαίνεται πως επιφέρει σημαντικά οφέλη. Καταρχάς όσον αφορά την ποιότητα της συνεργασίας μεταξύ των μαθητών, καθώς σε ένα wiki το επίκεντρο είναι το συλλογικό προϊόν. Επίσης, βελτιώνει την ικανότητά τους να συνδέουν προηγούμενες και νέες γνώσεις και την συνθετική και κριτική τους σκέψη. Επιπλέον, μια εκπαιδευτική διαδικασία που εξελίσσεται μέσα σε ένα wiki αυξάνει το βαθμό δέσμευσης των μαθητών απέναντι στους συμμαθητές τους και στο μάθημα. Σημαντικό στοιχείο αποτελεί η ενίσχυση της ανάπτυξης δεξιοτήτων από τους μαθητές. Καταρχήν δημιουργικές δεξιότητες, ειδικά δεξιότητες επεξεργασίας πληροφοριών και λεκτικής έκφρασης και, επίσης, διαπροσωπικές και επικοινωνιακές δεξιότητες, καθώς η ομαδική συνεισφορά εντάσσει τους μαθητές σε ένα πλαίσιο κοινότητας και τους κάνει να νιώθουν περισσότερο συνδεδεμένους μεταξύ τους.

Εικόνα 1. Παράδειγμα Wikipedia

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μία αύξηση στη χρήση των wikis στην εκπαιδευτική διαδικασία. Όλο και περισσότεροι εκπαιδευτικοί και ιδρύματα αναγνωρίζουν την αξία τους και τα επιλέγουν για να οργανώσουν μέσα σε αυτά τα μαθήματα και τα προγράμματα σπουδών. Ένα παράδειγμα wiki στο οποίο συνεργάζονται σχολεία από όλον τον κόσμο και δημοσιεύουν τις εμπειρίες από τις χώρες που ζουν είναι το GreetingsFromTheWorld. Σκοπός του είναι να τις μοιραστούν με μαθητές από άλλες χώρες και με αυτόν τον τρόπο να γνωρίσουν χαρακτηριστικά για τις χώρες που δεν έχουν επισκεφθεί (GreetingsFromTheWorld, 2011).

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Εικόνα 2. Παράδειγμα Greetings From The World

Άλλο ένα παράδειγμα εκπαιδευτικού wikiφαίνεται στην Εικόνα 3. Είναι ένα wikiπου αφορά την παρουσίαση διαφορετικών πολιτισμών και φυσικών τοπίων διάφορων χωρών. Σκοπός του είναι να ωθήσει τους μαθητές να ανακαλύψουν την κουλτούρα της χώρας τους και να κατανοήσουν τη θέση της στον υπόλοιπο κόσμο καθώς και να αναπτύξουν ικανότητες συνεργασίας (Metasaga, 2011).

Εικόνα 3. Παράδειγμα Metasaga

Το παρακάτω wiki(Εικόνα 4) είναι ένας χώρος για τους λάτρεις των βιβλίων. Περιέχει κριτικές και απόψεις από τους χρήστες για τα βιβλία που έχουν διαβάσει οι οποίοι προέρχονται από σχολεία και συνεργάζονται πάνω στη συγγραφή αυτών των κριτικών και αναφορών (ClassroonBookTalk, 2011).

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Εικόνα 4. Παράδειγμα Classroom Book Talk

Το παρακάτω wiki (Εικόνα 5) είναι μία εγκυκλοπαίδεια φτιαγμένη από παιδιά από 8 έως 13 ετών και προορίζεται για αυτές τις ηλικίες (Wikimini, 2011). Προς το παρόν, δεν υποστηρίζει πολλές γλώσσες, παρά μόνο γαλλικά.

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;"> Εικόνα 5. Παράδειγμα Wikimini

Το Wiki θα μπορούσαμε να πούμε ότι περιγράφει την άποψη του "πατέρα" του Διαδικτύου TimBerners-Lee:

//«Ήθελα το Web να είναι αυτό που καλώ εγώ “διαδραστικό”, δηλαδή ένας χώρος τον οποίο όλοι μπορούν να τον αλλάξουν. Έπειτα διάβασα στα ΜΜΕ ότι το Web είναι διαδραστικό επειδή ο χρήστης μπορεί να κάνει κλικ. Εγώ δεν εννοούσα αυτό με τη λέξη “διαδραστικό”»//.

Ας δούμε τώρα ορισμένα ποιοτικά χαρακτηριστικά του wiki όσον αφορά το περιεχόμενο, την οργάνωση και τη λειτουργία του.


 * Το wiki έχει ένα σύνολο χαρακτηριστικών όσον αφορά τη λειτουργία του. Αρχικά, το πιο σημαντικό, που έχει ήδη αναφερθεί, είναι πως κάθε χρήστης μπορεί να αλλάξει τα πάντα σε μία σελίδα, από το περιεχόμενο της έως ακόμα και το μενού πλοήγησης και τον τίτλο της σελίδας.
 * Tο περιεχόμενο του δεν ανήκει σε κανέναν (ego-less), γιατί ουσιαστικά όλοι οι χρήστες είναι υπεύθυνοι για αυτό, επομένως δεν μπορεί κάποιος να ισχυριστεί ότι του ανήκει οποιοδήποτε υλικό.
 * Επιπλέον, κάθε χρήστης θα πρέπει να είναι έτοιμος να δεχθεί το γεγονός ότι κάποιος άλλος μπορεί να αλλάξει τις δικές του προσθήκες και να έχει πάντα αυτό το σκεπτικό, καθώς ενεργεί μέσα στο wiki.
 * Επίσης, είναι ανεξάρτητο χρόνου (time-less) δεν τελειώνει ποτέ (never finished), γιατί το wikiσυνεχώς εξελίσσεται και μεταβάλλεται σε βάθος χρόνου. Επομένως, το περιεχόμενο τους δεν μπορεί ποτέ να θεωρηθεί ολοκληρωμένο, καθώς ο χρήστης μπορεί να το αλλάζει πάντα (WideOpenSpaces: Wikis, ReadyorNotBrianLamb, 2011).
 * Σημαντικό είναι και το στοιχείο της συζήτησης που κυριαρχεί πάρα πολύ σε ένα wiki, γιατί κάθε συνεισφορά θα πρέπει να μπορεί να συζητηθεί, έτσι, κάθε σελίδα μπορεί να αποτελεί και ένα χώρο συζήτησης.
 * Κάθε σελίδα στο wiki, φιλοξενεί ένα χώρο συζήτησης (discussion) για τα μέλη του, το οποίο είναι στην ουσία ένα forum, μέσα από το οποίο μπορούν να επικοινωνούν τα μέλη μεταξύ τους.
 * Ο χρήστης μπορεί να διατηρήσει την ανωνυμία του και μπορεί να αλλάξει το περιεχόμενο, αλλά καμία από αυτές τις αλλαγές δεν του ανήκει γι’ αυτό και δεν τίθεται θέμα πνευματικών δικαιωμάτων (WideOpenSpaces: Wikis, ReadyorNotBrianLamb, 2011). Για το λόγο αυτό δεν υπάρχει κανένας απολύτως έλεγχος πάνω στο περιεχόμενο. Αφήνεται στην κρίση της κοινότητας να επιλέξει αν αυτά που έχει γράψει κάποιος είναι ορθά, όπως επίσης και να παρακολουθεί τις διάφορες εκδόσεις και να ξεφορτώνεται τις λανθασμένες καταχωρίσεις και τους βανδαλισμούς.
 * Επίσης, παρόλο που το wiki, προσφέρει τη δυνατότητα να εγγραφούν οι χρήστες με ειδικά ονόματα (usernames), ωστόσο, δεν είναι αυτό απαραίτητο και οποιοσδήποτε χρήστης μπορεί να ενεργήσει μέσα σε αυτό. Για το λόγο αυτό, αφήνεται στην κρίση του δημιουργού του wiki, αν θέλει να το έχει ελεύθερο και να το επεξεργάζεται ο καθένας, ή αν θα περιορίσει την πρόσβαση σε μία συγκεκριμένη ομάδα χρηστών.
 * Επιπρόσθετα, το wiki δεν έχει περιορισμό στον αριθμό των χρηστών που μπορούν να επεξεργάζονται μία σελίδα (Mader, 2006). Αυτό όμως απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, γιατί αν επεξεργάζονται ταυτόχρονα πολλοί χρήστες μία σελίδα, το wiki θα αποθηκεύσει όλες τις αλλαγές των χρηστών σε διαφορετικές δοκιμαστικές εκδοχές στο ιστορικό της σελίδας
 * Όλες οι ενέργειες, δηλαδή, των χρηστών είναι διαφανείς στην κοινότητα του wiki και ανά πάσα στιγμή γνωρίζουν ποιος χρήστης έκανε τι. Οι αλλαγές αυτές φαίνονται και ξεχωρίζουν από το παλιό περιεχόμενο, καθώς αποτυπώνονται με διαφορετικό χρώμα μέσα στην σελίδα.
 * Η ιστορία κάθε ελάχιστης αλλαγής ή ενημέρωσης κάθε σελίδας ενός wiki είναι διαθέσιμη σε οποιονδήποτε, πράγμα που σημαίνει ότι μια σελίδα μπορεί να ταξιδέψει πίσω στο χρόνο κάθε στιγμή. Παρόλα αυτά όμως, τα wikis δεν οργανώνονται χρονολογικά αλλά με βάση τους συνδέσμους και τις θεματικές κατηγορίες (Engstrom & Jewett, 2005; Gowin-Jones, 2003). Το wiki διαθέτει ένα σύστημα καταγραφής όλων των αλλαγών που γίνονται σε αυτό, ένα ιστορικό αλλαγών και μπορεί κάποιος να διατρέξει οποιαδήποτε στιγμή σε αυτό και να επαναφέρει το wiki σε μία προηγούμενη μορφή, σε περίπτωση που παρουσιασθεί κάποιο σφάλμα, όπως για παράδειγμα να χαθούν κάποια δεδομένα.
 * Επιπλέον, κάθε χρήστης του wiki δίνει έναν προσωπικό λογαριασμό ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, μέσω του οποίου μπορεί να ενημερώνεται για οποιαδήποτε αλλαγή μέσα στο wiki, αλλά μπορεί να επιλέξει και ποια θέματα θα παρακολουθεί, έτσι ώστε να λαμβάνει μηνύματα για συγκεκριμένες αλλαγές.
 * Σε κάθε wiki υπάρχουν κάποιοι άγραφοι κανόνες συμπεριφοράς των χρηστών οι οποίοι προκύπτουν από το σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκε και συγκροτούνται από τους ίδιους τους χρήστες.
 * Άνθρωποι με περιορισμένες τεχνολογικές γνώσεις μπορούν φυσικά να συμμετέχουν σε ένα wiki, καθώς, όπως αναφέρθηκε, δεν απαιτούνται εξειδικευμένες γνώσεις, ενώ παρέχεται και η δυνατότητα συμμετοχής και συνεργασίας ανθρώπων από διαφορετικά σημεία του πλανήτη, στο ίδιο έργο.
 * Το wiki γενικά εστιάζει στο περιεχόμενο και όχι τόσο στην εμφάνιση. Επομένως τα περισσότερα από αυτά μοιάζουν με απλές ιστοσελίδες, χωρίς εντυπωσιακά γραφικά, κάτι το οποίο τα καθιστά λιγότερο ελκυστικά.
 * Επιπλέον, σε κάθε σελίδα υπάρχει και η επιλογή για αναζήτηση μέσα στο wiki, δίνοντας λέξεις κλειδιά, ανάλογα με το αντικείμενο της αναζήτησης.
 * Άλλο ένα χαρακτηριστικό του wiki είναι οι διαφορετικοί τύποι με τους οποίους συνδέεται (links) με άλλες ιστοσελίδες. Μία σελίδα στο wiki μπορεί να έχει συνδέσμους προς άλλες σελίδες στο wiki, συνδέσμους προς ιστοσελίδες εξωτερικές στο wiki, και συνδέσμους που στοχεύουν σε σημεία της ίδιας της σελίδας για απευθείας μετάβαση σε αυτά.

Παρόλο που τα παραπάνω χαρακτηριστικά είναι κοινά για όλα τα wikis, στην πραγματικότητα μπορούν να διαφέρουν μεταξύ τους σε αρκετά σημεία. Το εύρος της μορφής τους δηλαδή, διαφέρει ανάλογα με το σκοπό που εξυπηρετούν. Για παράδειγμα ένα wikiμπορεί να διατηρεί την ανωνυμία των χρηστών, ενώ σε ένα άλλο να είναι εγγεγραμμένοι με λογαριασμούς και να παρακολουθείται η κίνησή τους. Επίσης, σε κάποια wikisμπορούν όλοι οι χρήστες να αλλάξουν το περιεχόμενο, ενώ σε κάποια άλλα το περιεχόμενο να προστατεύεται για διαφορετικούς χρήστες. Επιπλέον, το περιεχόμενο μπορεί σε κάποια να είναι αποκλειστικά σε μορφή κειμένου, ενώ σε κάποια να έχει πολυμεσική μορφή με εικόνες, βίντεο και ήχο. Τέλος, η οργάνωσή τους μπορεί να είναι από εντελώς αδόμητη μέχρι και καλά ορισμένη με συγκεκριμένα πρότυπα οργάνωσης.

<span style="font-family: 'Calibri','sans-serif'; font-size: 12.6667px;">Σε αυτό το σημείο είναι καλό να παρουσιάσουμε τις διαφορές ενός wiki με τις κοινές ιστοσελίδες <span style="color: #000000; font-family: 'Calibri','sans-serif'; font-size: 12.6667px;">(Ένα wiki για τowiki, 2011), <span style="font-family: 'Calibri','sans-serif'; font-size: 12.6667px;"> προκειμένου να αποσαφηνίσετε καλύτερα τα οφέλη και τους περιορισμούς που έχει ένα wiki. Καταρχήν, στο wiki όλοι μπορούν να τα αλλάξουν όλα και η επεξεργασία είναι πιο ελεύθερη και ανοιχτή, σε σχέση με τις υπόλοιπες ιστοσελίδες, οι οποίες έχουν πιο περιορισμένη και με λιγότερες δυνατότητες πρόσβαση. Έπειτα, η γλώσσα που χρησιμοποιείται είναι απλής μορφής, όπως αυτή που χρησιμοποιείται για σύνταξη κειμένων, ενώ αντίθετα, οι ιστοσελίδες χρησιμοποιούν ειδικές γλώσσες προγραμματισμού, όπως για παράδειγμα Standard HTM, Javascripts, PHP και άλλες. Όπως αναφέρθηκε, το wiki δίνει τη δυνατότητα να αποθηκευτούν οι αλλαγές που γίνονται σε αυτό και να ανακτηθούν. Αντίθετα, μία κοινή σελίδα δεν παρέχει αυτή τη δυνατότητα, καθώς οι αλλαγές δεν αποθηκεύονται κάπου, αλλά αποθηκεύεται μόνο η τελική μορφή που θα αποφασίσει ο διαχειριστής της. Η δημιουργία των σελίδων γίνεται πολύ πιο εύκολα στο wiki, ενώ στις κοινές δεν υπάρχει η δυνατότητα δημιουργίας νέων, εκτός από το διαχειριστή της σελίδας. Συνέπεια αυτού, είναι και το μικρό ποσοστό ασφάλειας που έχει ένα wiki, καθώς δεν υπάρχει ουσιαστικός έλεγχος στο περιεχόμενο. Από την άλλη, οι κοινές σελίδες έχουν πολύ πιο αυστηρό βαθμό πρόσβασης και επεξεργασίας, και κατ’ επέκταση ασφάλειας. Το wiki, είναι ένα προϊόν συλλογικής προσπάθειας και συνεργασίας μεταξύ μίας ομάδας χρηστών, οι οποίοι είναι οι συγγραφείς του. Αντίθετα, στις υπόλοιπες σελίδες, έχουμε έναν συγγραφέα κάθε φορά και το περιεχόμενό της εξαρτάται από την προσωπική ενασχόληση του ενός και μοναδικού διαχειριστή. Τέλος, ένα wiki, εξελίσσεται διαρκώς και αλλάζει συνεχώς μορφή, ενώ στην περίπτωση των κοινών σελίδων, η μορφή τους είναι καθορισμένη από το τους δημιουργούς τους, και επομένως έχουν ολοκληρωμένο και τελικό σχέδιο.

Επιστροφή στην αρχή

**3.1.2. Ιστορικά στοιχεία**
<span style="color: #000000; font-family: 'Calibri','sans-serif'; font-size: 12.6667px;">Ο όρος wiki προέρχεται από τα "wiki wiki" δηλαδή τα γρήγορα λεωφορεία πυκνών δρομολογίων στον αερολιμένα της Χονολουλού στη Χαβάη και τον εμπνεύστηκε ο Cunningham (Βικιπαιδεία, 2011). Σκοπός του ήταν να εκφράσει την ταχύτητα με την οποία μπορεί να δημιουργηθεί ένα wiki και το γεγονός ότι πολλοί χρήστες μπορούν να επέμβουν και να επεξεργαστούν τα περιεχόμενα όσο συχνά θέλουν και πολύ εύκολα. Μερικές φορές, όμως, η λέξη wiki ερμηνεύεται σαν ακρώνυμο του “What I know is” (Βικιπαιδεία, 2011), φράση που υποδηλώνει ακριβώς τη δυνατότητα που έχει ο χρήστης να προσθέσει τη δικιά του γνώση στη σελίδα και να τη μοιραστεί με όλο τον κόσμο. Το πρώτο wiki δημιουργήθηκε από τον ίδιο άνθρωπο το 1994 και εγκαταστάθηκε στον Ιστό το 1995 με σκοπό να βοηθήσει τους προγραμματιστές να γράφουν, να συζητούν και να δημοσιεύουν προγράμματα και υποδείγματα. Το Wiki αυτό είναι ευρύτερα γνωστό ως Wiki Wiki Web και φιλοξενείται στην ιστοσελίδα: <span style="font-family: 'Calibri','sans-serif'; font-size: 12.6667px;">@http://c2.com/cgi/wiki?WelcomeVisitors <span style="color: #000000; font-family: 'Calibri','sans-serif'; font-size: 12.6667px;">. Στα τέλη της δεκαετίας του '90, δημιουργήθηκε μια ηλεκτρονική εγκυκλοπαίδεια από τους Jimmy Wales και Larry Sanger, οι οποίοι χρησιμοποίησαν σαν βάση την τεχνολογία wiki για να υποστηρίξουν τον ιδιόρρυθμο τρόπο με τον οποίο θα παραγόταν το περιεχόμενο της, για να φτάσουν να δημιουργήσουν το 2001 τη γνωστή σε όλο τον κόσμο Wikipedia. Στις αρχές του 2000, τα wikis άρχισαν να υιοθετούνται στις επιχειρήσεις σαν λογισμικό που επιτρέπει τη συνεργασία πολλών χρηστών. Το 2005 οι Los Angeles Times πειραματίστηκαν με τη χρήση wiki στο εκδοτικό τμήμα της ιστοσελίδας τους (Βικιπαιδεία, 2011). Σήμερα, πάμπολλοι άνθρωποι ανά τον κόσμο χρησιμοποιούν τα wikis στις επιχειρήσεις, στην εκπαίδευση, για προσωπική προβολή και συνεργασία και η απήχηση τους όλο και αυξάνεται με αποτέλεσμα πολλοί τομείς να επωφελούνται. Το βιβλίο αυτό επικεντρώνεται στον τομέα της εκπαίδευσης και στο υπόλοιπο του κεφαλαίου θα παρουσιαστούν η σχέση των wikis με την εκπαίδευση εκτενώς.

Επιστροφή στην αρχή
 * ===<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 24px; line-height: normal; text-align: start; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">**<span style="background-color: transparent; color: #000000; font-family: serif; font-size: 24px; text-align: start; text-decoration: none; vertical-align: baseline;">Παράδειγμα wikipedia ** ===

<span style="color: #000000; font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Η Wikipedia είναι το πιο γνωστό αντιπροσωπευτικό παράδειγμα wiki. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη ανοιχτή online εγκυκλοπαίδεια. Η κοινότητα της Wikipedia είναι όλος ο κόσμος. Όποιος θέλει μπορεί να γράψει κείμενο εθελοντικά και να συνεισφέρει, να διορθώσει ένα άρθρο, να προσθέσει πληροφορίες ή να δημιουργήσει εξαρχής ένα λήμμα που δεν υπάρχει στην εγκυκλοπαίδεια. <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Ίσως το περισσότερο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της wikipedia είναι το γεγονός ότι πρόκειται για ένα αμιγώς συνεργατικό έργο διαδικτυακής εγκυκλοπαίδειας με ελάχιστες απαιτήσεις κόστους βασιζόμενο στην κοινότητα εθελοντών που δημιουργούν, διατηρούν και διορθώνουν πληροφορίες μόνοι τους. <span style="color: #000000; font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Δημιουργήθηκε το 2001 από τον Jimmy Wales, όπως αναφέραμε, και εξ’ αιτίας του αριθμού των συγγραφέων, που είναι, εν δυνάμει, όλοι της οι χρήστες, κατάφερε να ξεπεράσει τα 3.400.000 άρθρα σε όλες τις γλώσσες, τα 1.000.000 άρθρα στα Αγγλικά, κατέχει 90 servers σε 3 τοποθεσίες και δέχεται 1.4 δισεκατομμύρια προβολές σελίδων το μήνα! Η Wikipedia είναι μεταφρασμένη σε 229 συνολικά γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων κάποιων που δύσκολα θα φανταζόταν κανείς, όπως τα Λατινικά και ορισμένες διάλεκτοι των αμερικανών ιθαγενών (Cherokee, Navajo). Έχουν δημιουργηθεί πολλές φορές προβλήματα αξιοπιστίας των πληροφοριών και παραποίησης ορισμένων άρθρων, λόγω του αριθμού των χρηστών και το γεγονός ότι μπορεί όποιος θέλει με οποιαδήποτε ιδιότητα να γράψει. Για τον λόγο αυτό υπάρχουν οι λεγόμενοι ”διαχειριστές”. Πρόκειται για ενεργότατους χρήστες- συγγραφείς της εγκυκλοπαίδειας που πλέον βασική τους αρμοδιότητα είναι η κατά το δυνατόν πιστοποίηση της αλήθειας των γραφομένων και το ”καθάρισμα” των κειμένων από δυσφημιστικές ή διαφημιστικές παρεμβάσεις. Είναι διαθέσιμοι 24 ώρες την ημέρα και αντιμετωπίζουν άμεσα οποιονδήποτε βανδαλισμό μέσα σε 5 λεπτά! <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Επιπλέον προσπαθούν να κρατήσουν ουδέτερη στάση όσον αφορά ζητήματα αμφιλεγόμενων θεμάτων. Αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό, και γι’ αυτό αποτελεί μία μη συζητήσιμη αρχή της Wikipedia, καθώς η βάση της αποτελείται από άτομα που προέρχονται από ευρύ φάσμα κοινωνικού, πολιτικού και θρησκευτικού υπόβαθρου. <span style="color: #000000; font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Πέρα όμως από αυτά τα προβλήματα, η ανοιχτή φιλοσοφία των wikis προσδίδει στη Wikipedia και αρκετά πλεονεκτήματα. Μερικά από αυτά είναι η έλλειψη λογοκρισίας, η ολοκληρωμένη κάλυψη των θεμάτων που προκύπτει από τη συμβολή πολλών χρηστών που προέρχονται από διαφορετικό πολιτιστικό υπόβαθρο, η ανανέωση των θεμάτων σε πραγματικό χρόνο ανάλογα με τις παγκόσμιες εξελίξεις, η τεράστια ποικιλία σε θεματικές ενότητες που περιλαμβάνει και η έλλειψη copyright –πράγμα που σημαίνει ότι οι χρήστες της εγκυκλοπαίδειας μπορούν να χρησιμοποιήσουν και να αναδημοσιεύσουν το περιεχόμενό της. Ο Jimmy Wales την περιέγραψε ως «προσπάθεια να δημιουργηθεί και να διανεμηθεί μια ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια της υψηλότερης πιθανής ποιότητας σε κάθε μεμονωμένο πρόσωπο στον πλανήτη, στη γλώσσα του». Η έκδοση της Wikipedia στην ελληνική γλώσσα, ονομάζεται Βικιπαίδεια και ξεκίνησε στα τέλη του 2002. Κάποια δραστηριότητα παρατηρήθηκε τον επόμενο χρόνο, με την εγγραφή των πρώτων χρηστών και τη δημιουργία μερικών άρθρων. Σήμερα η ελληνική Βικιπαίδεια αριθμεί σχεδόν 63.000 άρθρα, περίπου 85.000 εγγεγραμμένους χρήστες, ενώ ο αριθμός των μόνιμα ενεργών χρηστών είναι γύρω στους 40. || Επιστροφή στην αρχή

=3.2. Πλατφόρμα wiki=

**3.2.1. Πώς να δημιουργήσετε το δικό σας** **wiki**

Η δημιουργία ενός wiki είναι πολύ απλή διαδικασία και δεν απαιτεί από το χρήστη να έχει κάποιες ιδιαίτερες γνώσεις. Ο χρήστης πρέπει, κατ’ αρχάς, να επιλέξει μια πλατφόρμα ανάπτυξης wiki, η οποία περιέχει έτοιμα wikis, που μπορεί ο χρήστης να χρησιμοποιήσει για να χτίσει το δικό του. Υπάρχουν πάρα πολλές και οι περισσότερες είναι δωρεάν. Έπειτα το μόνο που έχει να κάνει είναι να ακολουθήσει τα βήματα της διαδικασίας που του δίνονται από την πλατφόρμα. Παρακάτω δίνεται ένα παράδειγμα δημιουργίας ενός wiki με το Web2.0 εργαλείο "Wikispaces", η διαδικασία είναι παρόμοια και στα υπόλοιπα.

Εικόνα 6.Διαδικασία δημιουργίας νέου wiki στο Wikispaces.com

Αρχικά, διαλέγω μια πλατφόρμα δημιουργίας wiki (στην περίπτωση μας Wikispaces.com) και κάνω εγγραφή. Από δω και πέρα μπορώ να δημιουργήσω όσα wikis θέλω. Επιλέγω «Δημιουργία νέου wiki» (Create a new wiki) και εμφανίζεται το παράθυρο επιλογών που φαίνεται στην Εικόνα 6. Στο πεδίο “Wiki Name” εισάγω το όνομα που θέλω να έχει το wiki μου, το οποίο σε συνδυασμό με το .wikispaces.com θα είναι η διεύθυνση του wiki μου. Στο παράδειγμά μας, το wikiμας έχει όνομα MyWiki, οπότε η διεύθυνση του θα είναι http://MyWiki.wikispaces.com. Επιλέγω ένα όνομα αντιπροσωπευτικό της ομάδας, της τάξης ή της κοινότητας μου ή του θέματος που θα έχει το wiki. Για παράδειγμα, αν το wiki μου έχει σχέση με τα Web2.0 εργαλεία στην εκπαίδευση μπορώ να βάλω τον όνομα web2.0inlearning, οπότε η διεύθυνση στην οποία βρίσκεται το wiki μου είναι web2.0inlearning.wikispaces.com. Στο πεδίο "Wiki Permissions" επιλέγω αν θέλω το wiki να είναι τελείως ελεύθερο (όλοι οι χρήστες μπορούν να δουν και να επεξεργαστούν τις σελίδες, χωρία να είναι μέλη), προστατευμένο (όλοι οι χρήστες μπορούν να δουν τις σελίδες αλλά μόνο τα μέλη μπορούν να τις επεξεργαστούν) ή προσωπικό (μόνο τα μέλη μπορούν να δουν και να επεξεργαστούν τις σελίδες). Ο τρόπος για να γίνει μέλος του wiki ένας χρήστης είναι να του στείλει μια πρόσκληση αυτός που έφτιαξε το wiki ή να ζητήσει ο ίδιος από τον δημιουργό να τον εγγράψει. Προαιρετικά, μπορώ να εισάγω στο πεδίο “Wiki Type” το είδος του wiki που φτιάχνω. Μπορώ να επιλέξω ανάμεσα σε πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια ή τριτοβάθμια εκπαίδευση, επαγγελματικό wiki, προσωπικό, μη κερδοσκοπικό και κυβερνητικό. Τέλος, πατάω το κουμπί “Create” και το wiki μου έχει δημιουργηθεί αυτόματα. Μπορώ να κάνω όποιες αλλαγές μου επιτρέπει η πλατφόρμα αισθητικά και λειτουργικά όποτε θέλω.

Στους παρακάτω συνδέσμους μπορείτε να βρείτε περισσότερη βοήθεια και αναλυτικούς οδηγούς για τη δημιουργία ενός wiki:

Ελληνικό site: [] Ξένα sites: [] []

Αφού δημιουργήσαμε το wikiμας, ας δούμε ποια χαρακτηριστικά μπορείτε να χρησιμοποιήσετε (Εικόνα 7).



Εικόνα 7. Παράδειγμα wiki

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">1. Τίτλος του wiki. Ο τίτλος αυτός πρέπει να αντιπροσωπεύει το περιεχόμενο του wiki. Για παράδειγμα το wiki της εικόνας έχει θέμα τα Web2.0 εργαλεία στη μάθηση, οπότε έχει τίτλο Web 2.0 in Learning. Ο τίτλος αυτός εμφανίζεται σε κάθε σελίδα του wiki.

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;"> 2. Τίτλος της συγκεκριμένης σελίδας. Πρέπει να είναι αντιπροσωπευτικός του περιεχομένου της σελίδας, εμφανίζεται μόνο στη συγκεκριμένη σελίδα.

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;"> 3. Περιεχόμενο της σελίδας. Σε αυτό το σημείο ο κάθε χρήστης που κάνει αλλαγές μπορεί να γράψει κείμενο, μπορεί να εισάγει εικόνες και video, ένα αρχείο ήχου ή ότι άλλο επιθυμεί.

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;"> 4.Στον σύνδεσμο "Discussion" είναι η περιοχή συζητήσεων, στην ουσία ένα forum, στο οποίο ο χρήστης έχει τη δυνατότητα επικοινωνίας με τους άλλους χρήστες για θέματα που αφορούν τη συγκεκριμένη σελίδα. Σε αυτήν την περιοχή οι χρήστες μπορούν να συζητήσουν και να σχολιάσουν το περιεχόμενο και τη μορφή της σελίδας, να παρουσιάσουν απόψεις, να συμφωνήσουν ή να διαφωνήσουν. Αντίστοιχος σύνδεσμος υπάρχει σε κάθε σελίδα του wiki, έτσι ώστε στο αντίστοιχο discussionνα συζητούνται τα θέματα της συγκεκριμένης σελίδας.

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;"> 5. Στον σύνδεσμο "History" αποθηκεύονται όλες οι αλλαγές που γίνονται στη σελίδα. Από εκεί μπορεί ο χρήστης να ανατρέξει στις παλιότερες εκδόσεις της σελίδας και να επαναφέρει, αν θέλει, κάποια ή να παρακολουθήσει απλά τις αλλαγές που συνέβησαν, από ποιους χρήστες και πότε. Όλες οι σελίδες του wiki έχουν ιστορικό, έτσι ώστε ο χρήστης αν νιώσει ότι έχει γίνει κάποια αλλαγή, να βρίσκει την εκδοχή της συγκεκριμένης σελίδας που θέλει και να βλέπει τη αλλαγή ή να επαναφέρει την έκδοση.

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;"> 6. Ο σύνδεσμος "Notify me" δίνει τη δυνατότητα στο χρήστη να επιλέξει να ενημερώνεται μέσω email, στη διεύθυνση που θα δηλώσει, για τις αλλαγές που συμβαίνουν στη σελίδα. Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο όταν υπάρχει μεγάλος αριθμός σελίδων και χρηστών και οι αλλαγές είναι τόσες πολλές που δεν είναι εύκολο να τις παρακολουθήσει ο χρήστης.

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;"> 7. Κουμπί “Edit” με το οποίο ο χρήστης μπορεί να κάνει αλλαγές στο περιεχόμενο της συγκεκριμένης σελίδας (Εικόνα 8). Ο χρήστης μπορεί να γράψει κείμενο και να το μορφοποιήσει με τα εργαλεία που διαθέτει η πλατφόρμα (πλαίσιο 1 στην εικόνα), μπορεί να προσθέσει αρίθμηση, λίστα με βούλες ή οριζόντιες διαχωριστικές γραμμές (2 στην εικόνα), μπορεί να προσθέσει ένα σύνδεσμο σε κάποια άλλη σελίδα του wiki ή σε κάποια εξωτερική (πλαίσιο 3, "Link"), να ανεβάσει κάποιο αρχείο εικόνας, ήχου ή video (πλαίσιο 3, "File"), να εισάγει κάποια μικρή εφαρμογή (πλαίσιο 3, "Widget") ή έναν πίνακα με γραμμές και στήλες (πλαίσιο 3, "Table"). Αφού ολοκληρώσει τις αλλαγές που θέλει να κάνει, μπορεί πατώντας το κουμπί "Preview" (πλαίσιο 4) να δει πως θα εμφανίζεται το αποτέλεσμα στη σελίδα, να ακυρώσει τις αλλαγές που έκανε (πλαίσιο 4, "Cancel") ή να τις αποθηκεύσει με το κουμπί "Save" (πλαίσιο 4). Οποιαδήποτε αλλαγή κι αν γίνει δεν θα αποθηκευτεί αν δεν πατήσει ο χρήστης το κουμπί αυτό και έτσι, δεν θα φαίνεται στη σελίδα.

Εικόνα 8. Κουμπί “Edit”

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">8. Δημιουργία νέας σελίδας στο wiki. Εδώ μπορεί ο χρήστης να δημιουργήσει από την αρχή μια νέα σελίδα το wiki, ορίζοντας από ποιον σύνδεσμο θα μπορεί να προσπελαστεί και τον τίτλο της. Έπειτα μπορεί να εισάγει περιεχόμενο με την διαδικασία που περιγράφηκε παραπάνω.

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;"> 9. Παρουσίαση πρόσφατων αλλαγών. Στον σύνδεσμο αυτό ο χρήστης μπορεί να παρακολουθήσει τις πιο πρόσφατες αλλαγές που έγιναν σε ολόκληρο το wiki και όχι μόνο σε συγκεκριμένη σελίδα. Είναι μια χρήσιμη λειτουργία σε περίπτωση που κάποιος χρήστης δεν θέλει να ενημερώνεται με το “Notifyme”, αλλά θέλει μόνο να παρακολουθήσει τις πιο πρόσφατες αλλαγές που έγιναν στο wiki.

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;"> 10. Διαχείριση του wiki. Ο χρήστης από δω μπορεί να διαχειριστεί τα περιεχόμενα (σελίδες, αρχεία, κάδος), τους χρήστες (μέλη, άδειες), τις ρυθμίσεις (αισθητικές, πληροφορίες), και τα εργαλεία (ενημερώσεις, στατιστικά κ.λπ.) του wiki.

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;"> 11. «Αναζήτηση» μέσα στις σελίδες του wiki. Ο χρήστης μπορεί να αναζητήσει σελίδες, αρχεία κ.λπ. που βρίσκονται μέσα στο wiki.

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;"> 12. Το κουμπί “edit navigation” βρίσκεται πάντα στο τέλος του μενού και χρησιμεύει για αλλαγές στο μενού του wiki. Εκτός από τα περιεχόμενα των σελίδων ο χρήστης έχει δικαίωμα να αλλάξει και το μενού του wiki, να προσθέσει συνδέσμους για νέες σελίδες, να αφαιρέσει συνδέσμους και να μορφοποιήσει το μενού αισθητικά.

Επιστροφή στην αρχή = = = **3.3. Το wiki στην εκπαίδευση** =

**3.3.1 Θεωρητικά ζητήματα**
Τα wiki δεν είναι απλά ένα «εργαλείο» για να πετύχεις ένα στόχο. Είναι μια «πλαστική» πλατφόρμα πάνω στην οποία μπορείς να χτίσεις ποικιλία δραστηριοτήτων. Πρέπει να σχεδιαστεί η συμμετοχή και το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα αναπτυχθεί η δραστηριότητα. Γι’ αυτό πρέπει να λάβουμε υπόψη μας τους τρόπους οργάνωσης της συνεργασίας, τους τρόπους πρόκλησης της δέσμευσης με το έργο και τους τρόπους αξιολόγησης της συμμετοχής και των προϊόντων. Υπάρχουν ενδείξεις ότι η χρήση του wiki μπορεί να οδηγήσει στη βελτίωση των επιδόσεων στα αντίστοιχα μαθήματα, στη βελτίωση των δεξιοτήτων συγγραφής κειμένων και στη βελτίωση των δεξιοτήτων κριτικής σκέψης.

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Τα wikis, σύμφωνα με τον Baltzersen (2010), θεωρούνται τα πιο σημαντικά Web 2.0 εργαλεία. Μπορούν να υποστηρίξουν πάρα πολλούς σκοπούς και φυσικά να ενισχύσουν την εκπαίδευση. Η φιλοσοφία των wikis μας επιτρέπει να αναγνωρίσουμε στη χρήση τους στην εκπαίδευση στοιχεία διαφορετικών, καινοτόμων, εκπαιδευτικών θεωριών. Εντοπίζουμε στοιχεία «εποικοδομισμού», όπως αναφέρει και η Cole (2009), καθώς οι μαθητές οικοδομούν νέα γνώση και τη συσχετίζουν με τις πρότερες γνώσεις τους, έτσι γίνεται αντιληπτό ότι οι μαθητές δεν γίνονται παθητικοί δέκτες της γνώσης, αλλά την συνθέτουν μόνοι τους. Ακόμα, όπως έχει αναφερθεί παραπάνω, ένα wiki δίνει τη δυνατότητα της συνεργασίας σε μια ομάδα, τάξη, καθώς όλα τα μέλη συμμετέχουν στη διαμόρφωση του, έτσι, όσον αφορά τη μάθηση και τη διδασκαλία, προωθείται η συνεργατική μάθηση (Cole, 2009), δημιουργώντας κοινότητες πρακτικής (Cunningham & Leuf, 2001; Gowin–Jones, 2003), τα μέλη των οποίων αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και με το περιβάλλον για να επιτύχουν έναν κοινό σκοπό. Τέλος, το wiki είναι μια ακόμα τεχνολογία που δημιουργήθηκε και χρησιμοποιείται στα πλαίσια του κονεκτιβισμού (Lundin, 2008) και προάγει τον διαμοιρασμό γνώσης και πληροφορίας. Ας μην ξεχνάμε ότι η δύναμη ενός wiki βασίζεται στην κοινότητα του (Rubio et al, 2007). Σύμφωνα με τους Baird & Fisher (2005) το wiki προσφέρει ένα περιβάλλον επικεντρωμένο στον μαθητή, μέσα στο οποίο αυτός μπορεί να διαδράσει με τους άλλους, να συνεργαστεί μαζί τους για τη λύση προβλημάτων με τους δικούς τους ρυθμούς, να προσφέρει feedback στους άλλους μαθητές και να φτιάξει τη δική του βάση γνώσης. Έτσι, μπορούν να αποκτήσουν τη μεταγνωστική δεξιότητα να γνωρίζουν τι θέλουν να μάθουν με έναν εποικοδομητικό και συνολικό τρόπο. Επομένως, διαπιστώνουμε ότι η χρήση των wikis στην εκπαίδευση είναι μια πολλά υποσχόμενη καινοτομία, η οποία μπορεί να επιφέρει πολλές βελτιώσεις στην τρόπο διδασκαλίας.

Επιστροφή στην αρχή

** 3.3.2 Οφέλη από τη χρήση wiki στην εκπαίδευση **
Πολλοί ερευνητές υποστηρίζουν τη χρήση των wikis στην εκπαιδευτική διαδικασία. Τα οφέλη που προκύπτουν από τη χρήση του είναι πολλά και σημαντικά για τη μάθηση και τη διδασκαλία. Η συνεργατική εργασία μέσω wiki δίνει κίνητρο στους μαθητές για ενεργό μάθηση (Yan, 2008), και γνωρίζουμε όλοι πόσο βελτιώνεται η μάθηση όταν ο μαθητής έχει κίνητρο. Ακόμα, βέβαια, γίνονται μελέτες και διαμορφώνονται απόψεις πάνω στο θέμα, καθώς υπάρχουν αντικρουόμενες ενδείξεις. Σε αυτό το σημείο θα συνοψίσουμε τα θετικά αποτελέσματα που μπορεί να έχει η σωστή χρήση ενός wiki στο μάθημα και τα οφέλη που μπορεί να προσφέρει στους μαθητές. <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Τέλος, επιτυγχάνεται η των ανάπτυξη διαπροσωπικών και επικοινωνιακών δεξιοτήτων των μαθητών, ιδιαίτερα η ομοφωνία και ο συμβιβασμός, μέσα σε ένα περιβάλλον όπου το αποτέλεσμα κινητοποιεί την διαπροσωπική λύση προβλημάτων. Επίσης, ευνοούνται οι αλληλεπιδράσεις των μαθητευόμενων μεταξύ τους (Huangetal, 2010) και με τους διδάσκοντες, για παράδειγμα γίνονται ανεπίσημες συζητήσεις μεταξύ των συμμετεχόντων και διατηρούνται οι μαθητές και οι καθηγητές συνδεδεμένοι και έτσι διαμορφώνονται ειλικρινές σχέσεις συνεργασίας μεταξύ τους.
 * Καταρχάς, καθώς ο μαθητής εργάζεται σε ένα wiki μπαίνει στη διαδικασία της δημιουργίας του περιεχομένου μιας ιστοσελίδας. Αναπτύσσει, έτσι, δημιουργικές δεξιότητες (Kearetal, 2010), ειδικά τις δεξιότητες της επεξεργασίας πληροφοριών και της λεκτικής έκφρασης (Neumann & Hood, 2010) και δημιουργική ευελιξία με την αποδοχή των τροποποιήσεων των άλλων. Αυτή η σκοπιά της δημιουργικότητας είναι σημαντικό σημείο για την καλλιέργεια των μαθητών, όχι μόνο σε επίπεδο μαθήματος, αλλά και σε επίπεδο φαντασίας και παραγωγής ιδεών και νέων νοημάτων.
 * Η δημιουργία προϊόντων και η συνεισφορά αυξάνει την αίσθηση της ιδιοκτησίας οπότε και τη δέσμευση σε ένα κοινό στόχο. Έπειτα, μέσα σε ένα wiki οι μαθητές δεν είναι πλέον παθητικοί δέκτες της γνώσης, αλλά αυτοί οι ίδιοι την παράγουν, όπως αποδεικνύεται και από την έρευνα των Ramanetal (2005). Έτσι, αυξάνεται τη δέσμευση που αισθάνονται για το τελικό προϊόν και για την κοινότητα που δημιούργησαν, αυξάνεται η επιθυμία να βοηθήσουν τους άλλους και να προστατεύσουν την κοινότητα (Neumann & Hood, 2010).
 * Ένα σημαντικό στοιχείο ακόμα αποτελεί το ότι οι παραδοσιακές σχέσεις εξουσίας ανατρέπονται και αναδεικνύεται η κοινότητα. Στην εργασία μέσα σε ένα wiki όλη η κοινότητα έχει τον ίδιο σκοπό και συνεργάζεται για να τον επιτύχει. Η αξία της κοινότητας αποδεικνύεται και στην έρευνα του Baltzersen (2010), όπως θα δούμε στο υποκεφάλαιο 3.4. Το επίκεντρο είναι ο διαμοιρασμός, η συνεργασία και η δημιουργία ενός συλλογικού προϊόντος και όχι η ανταγωνιστικότητα. Έτσι υποβαθμίζονται οι έννοιες του «ειδικού» –«έμπειρου» -«καλύτερου».
 * Τα wiki επιτρέπουν να γίνει η μάθηση περισσότερο μαθητο-κεντρική και δημοκρατική, καθώς, ο καθένας μπορεί να συμμετέχει, να επεξεργάζεται τις δημοσιεύσεις, να αλλάζει ή να συμπληρώνει τα κείμενα άμεσα, όπως αποδεικνύεται και από τους Ruthκαι Houghton(2009) . Τα αποτελέσματα είναι ορατά σε όλους, και επομένως ο καθένας μπορεί να τα αξιολογήσει, να συζητήσει, να τα αλλάξει. Η διεργασία συζήτησης επιτρέπει σε κάθε μαθητευόμενο να σχηματίσει τη δική του άποψη βάσει των πληροφοριών που επεξεργάζεται η κοινότητα.
 * Πρακτικά, η χρήση του wiki μπορεί να επιφέρει βελτίωση της ικανότητας αναθεώρησης και επανεξέτασης κειμένων και η αύξηση της ευελιξίας στην εύρεση εναλλακτικών τρόπων έκφρασης του ίδιου νοήματος.
 * Βασικό χαρακτηριστικό είναι η «ορατότητα» ή «διαφάνεια» που υπάρχει –σε αντίθεση με τις παραδοσιακές μορφές μάθησης- που επιτρέπει σχολιασμό και αξιολόγηση των προϊόντων μεταξύ των μελών της κοινότητας (Lai & Ng, 2010 ).
 * Κατά την εργασία σε ένα wiki οι μαθητές χρησιμοποιούν τις λειτουργίες της σύνθεσης και της αξιολόγησης συνέχεια για την υλοποίηση των εργασιών τους. Επομένως, αποκτούν εμπειρία και μετά από κάποιο διάστημα είναι σε θέση να αξιολογήσουν (Lai & Ng, 2010 ) και να κρίνουν πολύ πιο εύκολα το επίπεδο της εργασίας τους και να το βελτιώσουν.


 * 3.3.3 Σενάρια αξιοποίησης του wiki στην εκπαίδευση **

· Στο μάθημα της Γεωγραφίας μπορούν μετά από κάθε επίσκεψη σε περιοχές και αξιοθέατα στα πλαίσια εκδρομών, να μοιραστούν εικόνες, πληροφορίες και εμπειρίες.

· Μαθητές που έχουν διδαχθεί ήδη το μάθημα, μπορούν να δημιουργήσουν στο wiki του μαθήματος οδηγίες μελέτης για τα κομμάτια της ύλης, συμπληρώνοντας ο ένας τις σημειώσεις του άλλου, με σκοπό οι επόμενοι μαθητές να βοηθηθούν στην πορεία της μελέτης τους.

· Στο μάθημα των Αρχαίων Ελληνικών οι μαθητές μπορούν να δημιουργήσουν γλωσσάρι με τις λέξεις που πρέπει να ξέρουν για τις εξετάσεις ή να συνοψίσουν τους σημαντικότερους όρους του μαθήματος.

· Οι μαθητές σε ομάδες μπορούν να συγκεντρώσουν, συνεργατικά τους όρουςτου μαθήματος, παρουσιάζοντας μία μικρή επεξήγηση εμπλουτισμένη με εικόνες και video.

· Στο μάθημα των Μαθηματικών οι μαθητές μπορούν να βοηθήσουν ο ένας τον άλλο σε δύσκολες ασκήσεις,, διαμοιράζοντας και συγκρίνοντας τις λύσεις τους και να συζητήσουν πάνω σε αυτές. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Στο μάθημα της Ιστορίας μπορούν να ανεβάσουν πληροφορίες για σημαντικά ιστορικά πρόσωπα και να δημιουργήσουν σελίδες αφιερωμένες στο καθένα, με σκοπό να εμπλακούν προσωπικά και να εμβαθύνουν στη ζωή και το έργο τους. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Οι μαθητές μπορούν να συνεργαστούν και να συγκεντρώσουν υλικό, με σκοπό να δημιουργήσουν διαφάνειες για το μάθημα και να διαμοιραστούν αυτό το υλικό με άλλες τάξεις ή σχολεία. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Επίσης, οι μαθητές μπορούν να αναλάβουν να ασχοληθούν με τη διόρθωση άρθρων της Wikipedia και να προσθέσουν νέα, έτσι ώστε να συμμετέχουν ενεργά σε μία διεθνή κοινότητα και να συνεργαστούν με άλλους ανθρώπους από διαφορετικά σημεία του πλανήτη. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Στα πλαίσια της τάξης μπορεί ο κάθε μαθητής να δημιουργήσει το προσωπικό του ηλεκτρονικό χαρτοφυλάκιο με πληροφορίες και εργασίες, έτσι ώστε αυτές να είναι διαθέσιμες στους συμμαθητές του και στον καθηγητή. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Επίσης, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να εφαρμοστούν συνεργατικές τεχνικές όπως «καταιγισμός ιδεών», «σκέψου και μοιράσου» κ.λπ.. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Άλλη μία χρήση μπορεί να είναι ο χρονοπρογραμματισμός και η παρακολούθηση της εξέλιξης μιας εργασίας, έτσι ώστε να υπάρχει ένα κοινό πρόγραμμα, με σκοπό όλοι οι μαθητές να γνωρίζουν κάθε στιγμή σε ποιο σημείο βρίσκονται οι ίδιοι και οι συμμαθητές τους. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Το wiki μπορεί να υποστηρίξει τη δημιουργία ψηφοφορίας για θέματα που απασχολούν την τάξη, εκλογές του 5μελούς κ.λπ. . · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Το wiki μπορεί να προσφέρει τη δυνατότητα στους μαθητές να αξιολογούν μεταξύ τους τις εργασίες τους, κάνοντας διορθώσεις ο ένας στον άλλον, τονίζοντας τα θετικά στοιχεία και σημειώνοντας τα αρνητικά που πρέπει να αλλαχτούν, πριν την παράδοση στον καθηγητή. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Το wiki μπορεί να παρέχει μία σελίδα στην οποία οι μαθητές μπορούν να θέτουν ερωτήσεις στους καθηγητές, προκειμένου να μη χάνεται χρόνος από το μάθημα για αυτές τις απορίες. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Μπορεί να δημιουργηθεί ένα wiki για την τάξη το οποίο θα περιλαμβάνει χρήσιμες πληροφορίες, όπως το πρόγραμμα των μαθημάτων, διάφορα νέα και ανακοινώσεις, οι κανόνες και οι πολιτικές της τάξης. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Το wikiμπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη δημιουργία και τη δημοσίευση της εφημερίδας της τάξης, με άρθρα που θα συντάσσουν συνεργατικά οι μαθητές, πάνω σε καθημερινά θέματα ή στα μαθήματα τους. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Επίσης, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για ανταλλαγή σημειώσεων, θεμάτων και συμβουλών για τις πανελλαδικές εξετάσεις, με σκοπό να διαμοιράζεται το υλικό που έχει κάθε μαθητής από άλλες πηγές όπως η ενισχυτική διδασκαλία ή το φροντιστήριο στους υπόλοιπους. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Στο wikiμπορούν να ανεβαίνουν φωτογραφίες του σχολείου και κείμενα με την ιστορία του, έτσι ώστε να διαμοιράζονται σε σχολεία άλλων περιοχών ή χωρών, όπως επίσης, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να καταγράψουν οι μαθητές την ιστορία της περιοχής τους, με εικόνες και video. Μπορεί να δημιουργηθεί ένα wiki για να έρθει σε επαφή το σχολείο με μαθητές από άλλα σχολεία της ίδιας χώρας ή του εξωτερικού, έτσι ώστε να συζητήσουν για τους διαφορετικούς πολιτισμούς στους οποίους ανήκουν, παραδόσεις, καθημερινές συνήθειες. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Δημιουργία wiki για τη θεατρική ομάδα του σχολείου με ανέβασμα video από μικρές παραστάσεις ή πρόβες που θα μπορούν να συζητηθούν από τους μαθητές και να σχολιαστούν. Αντίστοιχα η ορχήστρα και η χορωδία του σχολείου μπορεί να ανεβάζει αρχεία ήχου για τον ίδιο λόγο. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Επίσης, η περιβαλλοντική ομάδα μπορεί να χρησιμοποιήσει το wiki για να ενημερώνει το σχολείο για τις δράσεις της και να αναρτά άρθρα για το περιβάλλον. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Αντίστοιχα οι διάφορες σχολικές αθλητικές ομάδες να ενημερώνουν για τους αγώνες με άλλα σχολεία και να προσκαλούν τους άλλους μαθητές, να μοιράζονται νέα και ανακοινώσεις. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Δημιουργία wiki μεταξύ των καθηγητών από άλλα σχολεία για συνεργασία, συζήτηση και διαμοιρασμό πληροφοριών και πηγών και των εμπειριών τους πάνω στη χρήση των wikis στις τάξεις τους. · <span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Δημιουργία wiki αποκλειστικά για το προσωπικό του σχολείου στο οποίο θα αναρτώνται νέα και ανακοινώσεις, θέματα που αφορούν το σχολείο, ιδέες, συνδικαλισμός.

Επιστροφή στην αρχή

= 3.4. Μελέτες και αποτελέσματα =

Από τότε που εμφανίστηκαν τα wikisκαι διαπιστώθηκε η προοπτική να χρησιμοποιηθούν στην εκπαίδευση, έχουν γίνει πάρα πολλές έρευνες για τη χρήση των wikisστην εκπαιδευτική διαδικασία, σε πολλές βαθμίδες της εκπαίδευσης. Οι περισσότερες, όμως, ασχολήθηκαν κυρίως με φοιτητές, γιατί αυτοί ήταν περισσότερο κατάλληλοι και ώριμοι σχετικά με τις τεχνολογίες που εφαρμόστηκαν και διέθεταν μεγαλύτερη εμπειρία στη συνεργασία μεταξύ τους. Παρακάτω παρουσιάζονται οι πιο σημαντικές έρευνες που επέφεραν αξιοσημείωτα αποτελέσματα.

Στο άρθρο των __Guzdial et al (2002)__ συνοψίζονται τα αποτελέσματα μια σειράς ερευνών τεσσάρων χρόνων σε διάφορα μαθήματα (Αγγλικά, Πληροφορική, Μαθηματικά, Αρχιτεκτονική κ.λπ.). Οι έρευνες πραγματοποιούνταν στο CoWeb (Collaborative Website), ένα wiki στο οποίο οι μαθητές υλοποιούσαν διάφορες εργασίες συνεργατικά, όπως συνεργατικό διάβασμα και σχολιασμός κειμένων, απάντηση και σχολιασμός ερωτήσεων, αυτοκριτική κ.λπ.. Η δραστηριότητα ήταν να ανεβάζει ο δάσκαλος ένα σύνθετο πρόβλημα και να προσπαθούν να το λύσουν οι μαθητές παίρνοντας κάποιες μονάδες μπόνους. Το wiki δεν είχε τα αναμενόμενα θετικά αποτελέσματα στα μαθηματικά, τους μηχανικούς και την πληροφορική. Μόνο το 40% της τάξης αυτών των μαθημάτων προθυμοποιήθηκε να συμμετάσχει, έναντι του 70-100% στα άλλα μαθήματα. Για παράδειγμα υπήρχε μια άσκηση στην οποία έπρεπε να συνεργαστεί ένας χημικός με έναν μαθηματικό. Σχεδόν οι μισοί μαθηματικοί προτίμησαν να πάρουν μηδέν στην εργασία παρά να συνεργαστούν με έναν χημικό. Γενικά παρατηρήθηκε ότι οι μαθητές αντιστάθηκαν έντονα στη συμμετοχή τους στο wiki. Αυτό πηγάζει από το κλίμα ανταγωνιστικότητας που επικρατούσε στην τάξη τους. Επίσης, οι συγγραφείς το αποδίδουν στο γεγονός ότι οι εργασίες επιδέχονταν μόνο μια λύση, πράγμα που αποτελεί εμπόδιο στη συνεργασία των μαθητών. Σημαντικό είναι ακόμα, ότι οι μαθητές ένιωθαν μεγάλη ανασφάλεια στο να θέσουν ερωτήσεις στους συμμαθητές τους στο wiki για απορίες που τυχόν είχαν, καθώς δεν είχαν συνηθίσει να λειτουργούν σε ένα περιβάλλον αλληλοβοήθειας. Τέλος, υπήρξε αντίδραση από τους καθηγητές στη συνεργασία των μαθητών, δεν μπόρεσαν να αναγνωρίσουν τη χρησιμότητα της και δεν προήγαγαν την κουλτούρα αυτή, με αποτέλεσμα οι μαθητές να μην ξέρουν πώς να συνεργαστούν.

Στην έρευνα των __Engstrom και Jewett(2005)__, ένα σύστημα wiki χρησιμοποιήθηκε για να συγκεντρώσουν οι μαθητές πληροφορίες για τις οικονομικές, περιβαλλοντικές και πολιτιστικές επιπτώσεις της δημιουργίας χωματερών στο ποτάμι του Μισούρι στις Η.Π.Α. Από τη μία, οι καθηγητές, ανέφεραν ότι οι μαθητές τους δεν ανταποκρίνονταν στις αναρτήσεις των συμμαθητών τους, ούτε προσπαθούσαν να βοηθήσουν και να ανταλλάσσουν ιδέες. Αυτό οφείλεται στο γεγονός πως οι μαθητές προτιμούσαν πιο άμεσους τρόπους επικοινωνίας από το wiki. Επίσης, οι μαθητές δεν προτιμούσαν να δουλεύουν σε ομάδες, να ερευνούν διεξοδικά το θέμα τους και να συνθέτουν πληροφορίες, αλλά ήθελαν να βρουν σύντομα τις απαντήσεις στα ερωτήματά τους, οπότε και κατέληγαν να δουλεύουν ατομικά και αντιμετώπιζαν επιφανειακά το θέμα, χωρίς να αναπτύσσουν κριτική σκέψη. Από την άλλη μεριά, εμφανίστηκαν δυσκολίες όταν οι μαθητές προσπαθούσαν να επεξεργαστούν κάποιο θέμα και το wiki δεν τους το επέτρεπε, καθώς κάποιος άλλος έκανε ήδη αλλαγές. Ο μεγάλος αριθμός των συμμετεχόντων δηλαδή, δεν μπορούσε να διαχειριστεί σωστά από τους καθηγητές και το σύστημα wiki. Όσοι μαθητές όμως προτίμησαν να δουλέψουν σε ομάδες δεν αντιμετώπισαν τέτοιου είδους προβλήματα.

Οι __Raman__ __ et ____ al ____. ____(2005)__ χρησιμοποίησαν ένα wiki ως εργαλείο διαχείρισης της γνώσης ενός μεταπτυχιακού μαθήματος με 20 φοιτητές. Οι περισσότεροι φοιτητές χρησιμοποίησαν το wiki 3 με 5 ώρες την εβδομάδα, συνήθως όμως με έναν περιορισμένο τρόπο. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι το wiki ήταν χρήσιμο μόνο ως εργαλείο για τη διαχείριση και βελτίωση υπάρχουσας γνώσης και όχι για τη συνεργατική δημιουργία νέας γνώσης

Στην έρευνα των __Raitman et al.(2005)__ πραγματοποιήθηκαν δύο πειράματα χρησιμοποιώντας στο ένα, ένα wiki με εντελώς ελεύθερη πρόσβαση και ανώνυμους χρήστες και στο άλλο, ένα wiki στο οποίο οι χρήστες εγγράφονταν με συγκεκριμένο λογαριασμό και οι κινήσεις τους μπορούσαν να διακριθούν και να καταγραφούν. Οι φοιτητές βρήκαν θετική την ύπαρξη λογαριασμών, καθώς μπορούσαν να δουν οποιαδήποτε στιγμή ποιος χρήστης έκανε αλλαγές και έτσι είχαν επίγνωση όλων των δράσεων. Δεν υπήρξαν φαινόμενα διαστρέβλωσης περιεχομένου από το σύνολο των φοιτητών, ακόμα και στο wikiμε τους ανώνυμους χρήστες. Οι συγγραφείς κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι και στις δύο περιπτώσεις, η συμπεριφορά των φοιτητών και ο τρόπος που τα χρησιμοποίησαν, δεν διέφερε ουσιαστικά. Παρόλα αυτά, οι χρήστες δήλωσαν ότι προτιμούν πλατφόρμες με λογαριασμούς χρηστών, για να διακρίνεται η ταυτότητά τους και να αυξάνεται η αίσθηση ασφάλειας που νιώθουν μέσα στο περιβάλλον του wiki.

Ο __Notari (2006)__ σημειώνει ότι η συνεργασία είναι λιγότερο πιθανό να είναι πετυχημένη χωρίς την κατάλληλη καθοδήγηση με τη μορφή ενός σεναρίου. Το σενάριο είναι μια περιγραφή ενός παιδαγωγικού σχεδιασμού με διαφορετικές και διακριτές φάσεις. Ένα καλό σενάριο απαιτεί την περιγραφή του τι ακριβώς πρέπει να υλοποιήσουν οι μαθητευόμενοι, τους τρόπους σύνθεσης των ομάδων, τον τρόπο με τον οποίο οι εργασίες κατανέμονται μεταξύ των ομάδων αλλά και μέσα στις ομάδες και το χρονικό προσδιορισμό των φάσεων.

Στην έρευνα των __Ebner__ __ et ____. ____ al ____. (2008) __ έγιναν δύο πειράματα, σε δύο διαφορετικά πανεπιστήμια, και η κύρια εργασία των φοιτητών ήταν να συλλέξουν πληροφορίες για ένα συγκεκριμένο θέμα και να τις αναρτήσουν σε ένα wiki. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι αν και το 80% της μίας έρευνας και το 95% της άλλης μελέτησαν τα άρθρα του wiki, ωστόσο κανέναν άτομο και από τα δύο γκρουπ δεν πρόσθεσε ούτε και επεξεργάστηκε κάποιο άρθρο. Οι λόγοι αυτής της μη συμμετοχής εντοπίζονται στα προβλήματα ευχρηστίας της πλατφόρμας και στην έλλειψη κινήτρων από την πλευρά των φοιτητών. Επίσης, άλλοι δύο παράγοντες που φαίνεται να επηρεάζουν τους φοιτητές, ήταν η ευκολία χρήσης του wiki και η ποιότητα των άρθρων. Ο χρόνος που χρειάστηκαν οι φοιτητές για να εξοικειωθούν με το περιβάλλον κυμάνθηκε γύρω στη μισή ώρα. Όσον αφορά την ευκολία χρήσης, το wiki χαρακτηρίστηκε σχετικά εύκολο πάντως. Σχετικά με την ποιότητα των άρθρων, οι φοιτητές τα χαρακτήρισαν ως μέτριου επιπέδου.

Η έρευνα των __Elgort__ __et____al____. (2008)__ πραγματοποιήθηκε σε δύο μαθήματα μεταπτυχιακού επιπέδου. Το πρώτο μάθημα είχε τίτλο «Πληροφοριακά συστήματα και Τεχνολογίες» και γινόταν στην τάξη. Οι φοιτητές έπρεπε να ψάξουν για πηγές πάνω σε ένα συγκεκριμένο θέμα και να συντάξουν ένα άρθρο για αυτό στο wiki. Το δεύτερο μάθημα είχε τίτλο «Προηγμένες Υπηρεσίες Αναφοράς» και γινόταν εξ αποστάσεως. Σε αυτό οι φοιτητές έπρεπε να δημιουργήσουν έναν διαδικτυακό οδηγό για το πώς μπορεί κανείς να αναζητήσει και να βρει εύκολα πηγές πάνω σε ένα θέμα. Από το πρώτο μάθημα τα αποτελέσματα ήταν ότι η χρήση του wiki δεν φάνηκε να αλλάζει την οπτική των φοιτητών να προτιμούν την ατομική δουλειά από την ομαδική. Από την άλλη μεριά, οι φοιτητές το βρήκαν χρήσιμο για την οργάνωση των πληροφοριών, τη διαμοίραση της γνώσης και τη παρουσίαση των αποτελεσμάτων. Οι διδάσκοντες θεώρησαν ότι η διαχείριση της ομαδικής δουλειάς διευκολύνθηκε. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα του δεύτερου μαθήματος, η χρήση του wiki ενίσχυσε τη συνεισφορά του κάθε μεμονωμένου φοιτητή σε μια ομαδική εργασία και φάνηκε να υπερισχύει έναντι της παραδοσιακής διδασκαλίας. Επιπλέον, πολλοί φοιτητές το βρήκαν καλή ευκαιρία να γνωρίσουν τους συμμαθητές τους. Οι καθηγητές παρατήρησαν ότι η χρήση του wiki επισκίασε το μειονέκτημα ότι το μάθημα γινόταν από απόσταση.

Η έρευνα της __Cole (2009)__ εφαρμόστηκε σε 75 τελειόφοιτους φοιτητές και σκοπός της ήταν να μελετηθεί η εφαρμογή ενός wiki στο μάθημα, και η συμβολή του στην ενεργό μάθηση και την εμπλοκή των φοιτητών. Ενώ το περιεχόμενο του wiki εξελισσόταν διαρκώς, μετά από πέντε εβδομάδες εφαρμογής, στο wiki δεν υπήρχε καμία ανάρτηση. Μέσα από ερωτηματολόγια και συνεντεύξεις με τους φοιτητές, οι απόψεις που ακούστηκαν ήταν ότι δυσκολεύονταν με τη νέα τεχνολογία, ή δεν είχαν αρκετό χρόνο για να ασχοληθούν, ή είχαν αμφιβολίες για την ποιότητα του υλικού ή δεν έβρισκαν κάποια αξία σε αυτό που έκαναν. Τα συμπεράσματα της έρευνας είναι ότι αρχικά, δεν ισχύει η υπόθεση πως αν δημιουργήσει κάποιος ένα wikiτότε οι φοιτητές θα το χρησιμοποιήσουν. Επίσης, πρέπει να υπάρχει μια ισορροπία ανάμεσα στα κόστη, δηλαδή το χρόνο εκμάθησης και χρήσης της νέας τεχνολογίας και στα οφέλη, όπως τη δέσμευση και ενδιαφέρον των φοιτητών και τη βελτίωση της μάθησης. Ακόμη, φάνηκε ότι η συμπεριφορά των μαθητευόμενων στα κοινωνικά δίκτυα δεν μεταφέρεται ως έχει σε όλα τα αντίστοιχα εργαλεία. Η τεχνολογία είναι καλό να υποστηρίζει προϋπάρχουσες εκπαιδευτικές συμπεριφορές καθώς η σύγχρονη εκπαίδευση έχει μια καταναλωτική κουλτούρα όπου η αλτρουιστική συμπεριφορά υποτιμάται και η ατομική προσπάθεια επιβραβεύεται Τέλος, δεν ισχύει η υπόθεση ότι η τεχνολογία είναι διασκεδαστική, γιατί για τους μαθητευόμενους η προσλαμβανόμενη χρησιμότητα σχετίζεται με τις δομές αξιολόγησης.

Στην έρευνα των __Alison και Houghton (2009)__ το wiki χρησιμοποιήθηκε για να υποστηρίξει ένα μάθημα για προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές, στο οποίο οι μαθητές ανέβαζαν συνεχώς νέο υλικό. Τα ευρήματα έδειξαν ότι οι φοιτητές, από το σύνολο των χαρακτηριστικών του wiki, προτιμούσαν να δημιουργούν και να επεξεργάζονται σελίδες, να σχολιάζουν και να επικοινωνούν μέσω του Shoutbox, ένα είδος chat δηλαδή. Επιπλέον, φάνηκε ότι τα wikis επιτρέπουν τη μετατόπιση γύρω από τη συνεργασία, τη συνεργατική δημιουργία, τις διαφορετικές προσεγγίσεις στη μάθηση και τις διαφορετικές φιλοσοφικές βάσεις, δηλαδή σε περισσότερο εποικοδομικά μοντέλα. Με αυτόν τον τρόπο τα wikis είναι περισσότερο επιστημολογικά, παρά οντολογικά εργαλεία, τα οποία βοηθούν να επεξεργαστούμε το πώς ξέρουμε, ενώ παράλληλα καταγράφουμε το τι ξέρουμε. Τα wikis προωθούν έναν τύπο βαθύτερης μάθησης, περισσότερο συνεργατικής, με χαρακτηριστικά κοινωνικού εποικοδομισμού και εναλλαγής ρόλων μεταξύ των μαθητών.

Οι __Hemmi__ __ et ____ al ____. (2009) __, εξέτασαν τη χρήση διάφορων Web 2.0 εργαλείων σε φοιτητές, και ανάμεσα τους ένα σύστημα wiki, το οποίο χρησιμοποιήθηκε σε 3 μαθήματα σαν μέσο για μάθηση και διδασκαλία. Οι φοιτητές, χαρακτήρισαν το wiki περισσότερο επίσημο και πειθαρχημένο όσον αφορά τη δομή του. Από κάποιους άλλους χαρακτηρίστηκε μοναχικό, λιγότερο διαδραστικό και με λιγότερο χώρο για την κοινότητα, σε σχέση με τους παραδοσιακούς χώρους συζητήσεων τύπου forum. Επίσης, οι φοιτητές είδαν από πρώτο χέρι τι γίνεται με τα πνευματικά δικαιώματα και την πρόσβαση σε πληροφορίες που έχει δημιουργήσει κάποιος άλλος, και βρήκαν θετικό στοιχείο την έλλειψη περιορισμών στις πηγές.

Πραγματοποιήθηκε μια υβριδική προσέγγιση στο πείραμα των __Neumann και Hood (2009)__. Μια ομάδα μαθητών έπρεπε να αναλύσει κάποια δεδομένα και να χρησιμοποιήσει το wiki για τη συνεργατική συγγραφή αναφοράς για την εργασία αυτή, ενώ σε μια δεύτερη ομάδα η συγγραφή της αναφοράς έγινε ατομικά. Τα αποτελέσματα όσον αφορά τους βαθμούς ήταν ίδια και στις δύο ομάδες. Τα θετικά αποτελέσματα που προέκυψαν από την ομάδα του wiki είναι ότι: α) οι μαθητές έμαθαν τις τεχνικές συγγραφή αναφοράς και απέκτησαν δεξιότητες αυτό-αξιολόγησης, β) δήλωσαν ότι το wiki ήταν εύκολο στη χρήση και έτσι μπορούσαν να συνεργάζονται από τα σπίτια τους και γ) δήλωσαν ότι το wiki βοήθησε τη μάθηση γιατί είχαν τη δυνατότητα να ακούσουν τις απόψεις των συμμαθητών τους, να βοηθήσουν ο ένας τον άλλο και να συζητήσουν ιδέες μεταξύ τους. Στα αρνητικά αποτελέσματα συγκαταλέγονται τα εξής: α) στα πλαίσια της συνεργασίας υπήρχαν μαθητές που δεν ικανοποιήθηκαν λόγω των αλλαγών που έκαναν άλλοι μαθητές στα κείμενα τους, β) προβλήματα στη χρήση του wiki, για παράδειγμα η έλλειψη ορθογράφου και γ) προέκυψαν θέματα χρόνου, οι μαθητές θεώρησαν ότι πολλές φορές μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τον χρόνο που κατανάλωναν στο wiki για κάτι πιο σημαντικό.

Η χρήση του wiki στο πείραμα των __Kear et al. (2010)__ πραγματοποιήθηκε σε μάθημα που αφορά την τεχνολογική και κοινωνική διάσταση των ΤΠΕ στο Ανοιχτό Πανεπιστήμιο της Μεγάλης Βρετανίας. Οι φοιτητές κατέγραφαν στο wiki τις δράσεις τους, αυτό-αξιολογούνταν και δέχονταν κριτική από τους συμμαθητές τους. Τα θετικά συμπεράσματα που εξήχθησαν από την έρευνα είναι ότι οι φοιτητές έμειναν ευχαριστημένοι και διασκέδασαν τη συμμετοχή τους στο wiki, το βρήκαν σημαντικό για δημιουργική συνεργασία και χρήσιμο, οργανωτικό και επικοινωνιακό εργαλείο. Από την άλλη μεριά, παρατηρήθηκαν κάποιες αρνητικές αντιδράσεις γιατί οι φοιτητές δυσκολεύτηκαν με τη χρήση του wiki, αρκετοί δεν ασχολήθηκαν πολύ και δεν έκαναν πολλές αλλαγές στο υλικό και γενικά, οι φοιτητές θεώρησαν ότι έλλειπαν κάποιες βασικές λειτουργίες και ότι είναι χρονοβόρο στη χρήση. Από τη μεριά των καθηγητών τώρα, τα θετικά στοιχεία που επισημάνθηκαν είναι ότι το wiki δίνει τη δυνατότητα παρακολούθησης των αλλαγών και είναι πιο αποτελεσματικό στη συνεργατική συγγραφή ενός κειμένου και επίσης, είναι πολύ καλό εργαλείο για να συγκεντρώνουν ανακοινώσεις και πληροφορίες. Το μεγαλύτερο πρόβλημα που αντιμετώπισαν ήταν η έλλειψη σημαντικών λειτουργιών, όπως οι χρονοβόρες αντιδράσεις, προβλήματα στην αντιγραφή-επικόλληση, δυσκολίες στην εισαγωγή εικόνων, αναπάντεχα χαμένες αλλαγές κ.λπ.. Τέλος, επισήμαναν το γεγονός ότι η κουλτούρα των φοιτητών δεν τους επιτρέπει ακόμα να επεμβαίνουν και να αλλάζουν το υλικό των συναδέλφων τους.

Στην έρευνα του __Baltzersen (2010)__ η χρήση wiki έγινε στα πλαίσια ενός μαθήματος με τίτλο «Παιδαγωγική χρήση των Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνίας» σε φοιτητές. Οι φοιτητές έπρεπε να ετοιμάσουν δύο εργασίες συγγραφής κειμένου σε ένα wiki. Η εργασίες αυτές στο wiki ήταν κομμάτι μιας συνολικής εργασίας δημιουργίας ενός κειμένου για τις Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνίας στην εκπαίδευση. Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε σε ένα ελεύθερο wiki, το Wikibooks, Το ερευνητικό ερώτημα που θέλησε να απαντήσει ο Baltzersen ήταν το πώς βιώνουν οι φοιτητές τη συμμετοχή σε μια ελεύθερη wiki κοινότητα του διαδικτύου. Οι απαντήσεις των φοιτητών έδειξαν μια θετική στάση απέναντι στη δραστηριότητα, καθώς, κανένας δεν δήλωσε δυσαρεστημένος με τη δουλειά στο wiki. Πιο συγκεκριμένα κανένας από τους φοιτητές δεν φάνηκε να ενοχλείται από τη δημοσίευση της εργασίας του στο διαδίκτυο, αντίθετα τους ώθησε να αποκτήσουν κίνητρο ώστε να παράγουν ένα επαγγελματικό αποτέλεσμα και όχι κάτι πρόχειρο, παρόλο που κάποιοι φοιτητές χρειάστηκε να ξεπεράσουν τον φόβο τους ότι η δουλειά τους δεν θα ήταν τόσο καλή στα μάτια των άλλων. Πολλοί από τους φοιτητές έδειξαν ενθουσιασμένοι από τη συμμετοχή τους σε μια παγκόσμια κοινότητα μάθησης. Οι φοιτητές βρήκαν πολύ ενδιαφέρουσα την οπτική της αλλαγής και διόρθωσης των κειμένων άλλων, ειδικά όταν αυτά τα κείμενα θεωρούνταν τελειωμένα. Κάποιοι δήλωσαν ότι αυτός ο τρόπος δουλειάς τους βοήθησε να εμβαθύνουν περισσότερο και πιο γρήγορα στην ύλη του μαθήματος. Γενικά, η έρευνα συμπέρανε ότι το να δουλεύουν οι φοιτητές στα πλαίσια μιας μεγάλης κοινότητας και να «αισθάνονται» την παρουσία άλλων χρηστών παράγει ευεργετικά μαθησιακά αποτελέσματα.

Το πείραμα των __Naismith et al (2010)__ πραγματοποιήθηκε σε δύο ομάδες μαθητών σε επίπεδο επαγγελματικής κατάρτισης. Η μια αποτελούνταν από 6 μαθητές με αντικείμενο “Μάθηση με Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνίας” και η δεύτερη αποτελούνταν από 35 μαθητές, οι οποίοι εκπαιδεύονταν για καθηγητές γεωγραφίας. Οι μαθητές δούλευαν σε ομάδες, αλλά εξετάζονταν ατομικά. Στην πρώτη περίπτωση οι μαθητές έπρεπε να συντάξουν ένα κείμενο συνεργατικά σε ομάδες μέσα στο wiki και έπειτα να το παρουσιάσουν στην τάξη. Στη δεύτερη περίπτωση οι μαθητές έπρεπε να χρησιμοποιήσουν το wiki για να οργανώσουν συνεργατικά και να πραγματοποιήσουν ένα μάθημα γεωγραφίας. Οι περισσότεροι μαθητές δήλωσαν ότι ήταν διασκεδαστική εμπειρία και πετυχημένη. Το μεγαλύτερο ποσοστό και των δύο περιπτώσεων δήλωσε ότι προτιμά τη συνεργατική δουλειά από την ατομική, ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση η συνεργασία ήταν πετυχημένη και ότι έμαθαν περισσότερα πράγματα από όσα θα μάθαιναν δουλεύοντας μόνοι τους. Υπήρχαν, ωστόσο, κάποιοι μαθητές που δήλωσαν ότι η συνεργασία τους κόστισε περισσότερο χρόνο. Όσον αφορά την επικοινωνία δεν ήταν ιδιαίτερα αποτελεσματική, πράγμα που οφείλεται, σύμφωνα με το άρθρο, στη διαφορετικότητα των απόψεων και ιδεών των μαθητών, την έλλειψη υπομονής, τις συγκρούσεις, την υπερφόρτωση πληροφορίας και τον κακό χρονοπρογραμματισμό.

Στο άρθρο των __Huang__ et al __(2010)__ περιγράφεται ένα πείραμα που πραγματοποιήθηκε σε ένα διαδικτυακό μάθημα διάρκειας 10 εβδομάδων σε 16 μεταπτυχιακούς φοιτητές. Οι φοιτητές έπρεπε να χρησιμοποιήσουν το wiki για να ετοιμάσουν κάποιες εβδομαδιαίες εργασίες. Τα αποτελέσματα συνοψίζονται στο γεγονός ότι το wiki φαίνεται να ευνοεί τη συνεργασία των φοιτητών, καθώς μπόρεσαν να αλληλεπιδράσουν καλά μεταξύ τους. Παρόλα αυτά οι καθηγητές πρέπει να ενθαρρύνουν και να υποστηρίζουν διαρκώς τις δραστηριότητες των φοιτητών στο wiki, γιατί μπορεί να μην είναι εξοικειωμένοι με αυτό τον τρόπο εργασίας. Ακόμα, φαίνεται ότι οι φοιτητές πολύ σπάνια συζητούσαν θέματα που αφορούσαν τον χρόνο και την οργάνωση των εργασιών. Τέλος, οι φοιτητές είχαν την τάση να επικοινωνούν με άλλους τρόπους (email, MSN), παρά μέσω του wiki.

Η έρευνα του __Karasavvidis (2010)__ έγινε σε 38 φοιτητές σε πανεπιστημιακό μάθημα προπτυχιακού επιπέδου. Η συμμετοχή ήταν υποχρεωτική και έπιανε το 30% του τελικού βαθμού. Οι φοιτητές έπρεπε να φτιάξουν 5 νέες σελίδες ο καθένας στο wiki. Επίσης, ο καθένας έπρεπε να συνεισφέρει υλικό σε 5 σελίδες άλλων συμφοιτητών του. Τα αποτελέσματα έδειξαν 7 τύπους προβλημάτων κατά τη χρήση του wiki: <span style="color: #000000; font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;">Στο άρθρο, τα προβλήματα αυτά αποδίδονται στην έλλειψη γνώσεων, δεξιοτήτων, στρατηγικών και διάθεσης που θα βοηθούσαν στην εμπλοκή των φοιτητών σε ένα wiki.
 * Οι φοιτητές θεώρησαν ότι το wiki είναι πολύ απαιτητικό από άποψη χρόνου και κόπου.
 * Δυσκολεύτηκαν να παρακολουθούν ταυτόχρονα τόσες πολλές σελίδες (5 δικές τους και 5 άλλων) και ήθελαν να τα παρατήσουν.
 * Διαμαρτυρήθηκαν για τη λογοκλοπή που συνέβαινε.
 * Θεώρησαν ότι οι δυνατότητες επικοινωνίας στο wiki ήταν περιορισμένες.
 * Παραπονέθηκαν ότι παρόλο που το wiki προάγει τη συνεργασία, μερικές σελίδες είχαν πολύ ανταγωνιστικό χαρακτήρα.
 * Πολλές φορές δεν ήταν σίγουροι για την εγκυρότητα του περιεχομένου που προσέθεταν.
 * Δίσταζαν να κάνουν αλλαγές στα κείμενα των συμφοιτητών τους.

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;"> Η έρευνα των __Lai & Ng (2010)__ έγινε σε δύο τμήματα φοιτητών παιδαγωγικού τμήματος του Χονγκ Κονγκ και ο σκοπός της ήταν να καταγράψει τις προοπτικές χρήσης των wikis στην ενίσχυση των ικανοτήτων των φοιτητών σε εκπαιδευτικά προγράμματα. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι φοιτητές κατείχαν σε αρκετά υψηλό βαθμό τις τεχνολογίες ΤΠΕ. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι οι συμμετέχοντες ανέπτυξαν νέες ικανότητες πάνω στις τεχνολογίες ΤΠΕ, τη συνεργασία και την οργανωτικότητα τους, αλλά και ανανέωσαν τις πρότερες με την εμπλοκή τους με το wiki. Επίσης, στην προσπάθεια να εφαρμοστούν μέθοδοι αξιολόγησης μέσα στο wiki, η έρευνα έδειξε ότι οι φοιτητές δεν ήταν εξοικειωμένοι και εμφάνισαν προβλήματα κατά τη σχεδίαση και την εφαρμογή των μεθόδων. Παρόλα αυτά, φάνηκε ότι ήταν εύκολο να το συνηθίσουν οι φοιτητές, μετά από κάποια εξάσκηση. Αυτό οδηγεί στο συμπέρασμα ότι είναι εφικτή η αυτοαξιολόγηση και η αξιολόγηση από τους συνεργάτες μέσα σε ένα wiki. Ακόμη, φάνηκε ότι οι δραστηριότητες που βασίζονται σε wikis αναπτύσσουν τις ικανότητες των υποψηφίων εκπαιδευτικών. Οι φοιτητές έδειξαν ότι εκτιμούσαν το wiki και ήταν διατεθειμένοι να αφιερώσουν αρκετό χρόνο σε αυτό, όσο έβρισκαν τις διαδικασίες και τις δραστηριότητες χρήσιμες. Τέλος, η έρευνα έδειξε ότι οι Web 2.0 τεχνολογίες δίνουν περισσότερα κίνητρα, για να αφιερώσουν οι συμμετέχοντες, επιπλέον προσπάθεια για τη δουλειά τους μέσα στο wiki, επομένως, η αποτελεσματικότητα της μάθησης και της διδασκαλίας επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τα Web 2.0 περιβάλλοντα και την ενεργή συμμετοχή των χρηστών.

<span style="font-family: 'Times New Roman','serif'; font-size: 16px;"> Οι παραπάνω έρευνες έγιναν κάτω από πολύ συγκεκριμένες συνθήκες, οπότε τα αποτελέσματα τους δεν μπορούν να γενικευτούν. Πρόκειται για κάποιες πρώιμες χρήσεις, οι οποίες αποσκοπούσαν στην αξιολόγηση των παραμέτρων και χαρακτηριστικών που περιλαμβάνουν τα wikis. Εγινε μία προσπάθεια να παρουσιαστούν, όσο το δυνατόν, έρευνες με ποικίλες εφαρμογές και αποτελέσματα, προκειμένου να διαμορφωθεί μία γενική εικόνα για τα wikis. Τα αποτελέσματα παρουσιάζουν πολύ θετικά αλλά και αρνητικά στοιχεία όπως συμβαίνει σχεδόν με κάθε καινοτόμα τεχνολογία, καθώς οι αντιδράσεις των εμπλεκόμενων δασκάλων, μαθητών και γενικότερα χρηστών, δεν είναι απόλυτα προβλέψιμες. Παρακάτω παρουσιάζονται συγκεντρωτικά τα οφέλη που προκύπτουν από τη χρήση των wikis στην εκπαίδευση, αλλά και τα προβλήματα που μπορεί να εμφανιστούν.

Επιστροφή στην αρχή

**3.4.2 Προβληματισμός**
Από τις παραπάνω έρευνες που περιγράφηκαν, φάνηκαν πολλά οφέλη, ωστόσο όμως, εντοπίστηκαν και πολλά προβλήματα που παρουσιάζονται κατά την εκμετάλλευση των wikis για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Τα προβλήματα αυτά συνοψίζονται στα παρακάτω:

• Στις περισσότερες έρευνες αποδείχθηκε ότι οι μαθητές/φοιτητές χρησιμοποίησαν ελάχιστα τις πλατφόρμες των wikisπου είχαν σχεδιαστεί. Για παράδειγμα, στην έρευνα των Ebner etal. (2008), από τους 287 φοιτητές, κανένας φοιτητής δεν δημιούργησε καινούριο άρθρο ή επεξεργάστηκε κάποιο υπάρχον κατά τη διάρκεια ενός εξαμήνου, ενώ μικρή συμμετοχή χρηστών φάνηκε και στην έρευνα του Guzdial et al (2002). • Επίσης, φάνηκε ότι τα μέλη των κοινοτήτων είχαν περιορισμένες αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους, για παράδειγμα στην έρευνα των Guzdial et al (2002) και ότι δεν τους άρεσε αυτός ο τύπος συνεργασίας μέσω του wiki. Αποδείχθηκε ότι η χρήση του wikiδε συνεπάγεται απαραίτητα και τη συνεργασία των μαθητών, γιατί τις περισσότερες φορές τα wikisχρησιμοποιήθηκαν σαν πηγές πληροφοριών, κάτι που φάνηκε στην έρευνα των Raman et al. (2005) και όχι με αλληλεπιδραστικό χαρακτήρα. Επιπλέον, οι μαθητές έδειξαν να προτιμούν πιο οικείους και γνώριμους σε αυτούς τρόπους συνεργασίας, στην έρευνα των Huang και Nakazawa(2010), παραμερίζοντας έτσι το wiki. Σε αυτό συνέβαλε αρνητικά και το wiki, το οποίο δεν προκαλεί την «αίσθηση της κοινότητας» ως διεπαφή, με αποτέλεσμα να μην παρακινεί τους χρήστες να νιώσουν ότι ανήκουν σε ένα σύνολο. • Ένα άλλο αρνητικό στοιχείο, που φάνηκε, είναι η προτίμηση που έδειξαν οι εκπαιδευόμενοι για ατομικές εργασίες, καθώς θεωρούν ότι έχει καλύτερο αποτέλεσμα στη μάθηση και την αξιολόγησή τους, όπως στην έρευνα των Guzdial et al (2002) και των Elgort etal. (2008). Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι είχαν μία αρνητική στάση απέναντι στις επιδράσεις του wiki, το θεωρούσαν ως έναν ανεπίσημο και πολύπλοκο τρόπο μάθησης. Γενικά, οι μαθητές θεωρούσαν ότι δεν έμεναν ικανοποιημένοι από τη συμμετοχή τους και τις δραστηριότητες τους μέσα στο περιβάλλον του wiki, για παράδειγμα στην έρευνα των Neumann και Hood (2009). Τέλος, σε αρκετές έρευνες τονίστηκε από τους μαθητές η αυξημένη απαίτηση των wikisσε χρόνο και προσπάθεια, όπως αναφέρει στην έρευνά του ο Karasavvidis (2010). • Ακόμη, οι μαθητές δε συμφωνούσαν με τη φιλοσοφία των wikisγια το ανοικτό περιεχόμενο. Δεν ήθελαν να επεξεργάζονται και να αλλάζουν άλλοι τα κείμενα τους και αντίστοιχα δεν προέβαιναν σε αλλαγές κειμένων που δεν τους ανήκαν, καθώς και προτιμούσαν να διαβάζουν μόνο τα δικά τους κείμενα. Από τη μία ανησυχούσαν για την εγκυρότητα της δικής τους συνεισφοράς στο υλικό του wikiκαι από την άλλη προβληματίζονταν και για την ποιότητα της συνεισφοράς των συναδέλφων τους, όπως αναφέρει ο Karasavvidis (2010). Αυτό οφείλεται στο ότι πολλές φορές η συνεισφορά τους ήταν κακής ποιότητας και επηρέαζε αρνητικά τις προσδοκίες τους. Επιπλέον, πάντα ελλοχεύει ο κίνδυνος της αντιγραφής από τους μαθητές, οπότε πολλοί ήταν επιφυλακτικοί με αυτό το θέμα. Γενικά, η λογική της συνεισφοράς και της κοινότητας μάθησης έρχεται σε αντίθεση με το προηγούμενο μοντέλο μάθησης και αυτή η σύγκρουση λειτουργεί ανασταλτικά στη χρήση των wikis. • Ακόμη, οι χρήστες βρήκαν πολύπλοκο το νοητικό μοντέλο της αλληλεπίδρασης που εφαρμόζεται, και δυσκολεύονται στο να συγχρονίσουν τη συνεργασία τους με τους συναδέλφους τους και γενικά παρουσιάστηκαν αρνητικοί στην προοπτική να αλληλοεξαρτώνται από άλλους τρίτους. Θεωρούσαν πως η όλη διεργασία ήταν κάτι υποδεέστερο και την αντιμετώπιζαν με λιγότερο ακαδημαϊσμό. • Ένα άλλο αδύνατο σημείο που φάνηκε είναι η ανισορροπία ανάμεσα στην προηγούμενη γνώση και τις δεξιότητες των μαθητών, οι οποίοι δεν είχαν τις απαιτούμενες γνώσεις, στάσεις, δεξιότητες και στρατηγικές για να αξιοποιήσουν την πλατφόρμα των wiki, όπως συμπεραίνει ο Karasavvidis (2010). Άμεση συνέπεια αυτού ήταν οι μαθητές να μη συνεισφέρουν όλοι το ίδιο στις δραστηριότητες των wikis, να μην έχουν όλοι τον ίδιο βαθμό ικανοποίησης από τη συνεισφορά τους και τις δραστηριότητες στο wikiκαι να μη συμμετέχουν όλοι το ίδιο. Πρέπει να υπάρχει μια ισορροπία ανάμεσα στα κόστη, δηλαδή το χρόνο εκμάθησης και χρήσης της νέας τεχνολογίας και στα οφέλη, όπως δέσμευση, ενδιαφέρον, βελτιωμένη μάθηση, σύμφωνα με τη Cole (2009). • Ακόμη, το wikiσαν τεχνολογικό εργαλείο, παρουσιάζει τεχνικές αδυναμίες στη δημιουργία ηλεκτρονικών προϊόντων, καθώς περιορίζεται στην παραγωγή κειμένου συνήθως, επομένως δεν μπορεί να ικανοποιήσει τις ιδιαίτερες τεχνικές απαιτήσεις και ανάγκες κάθε δραστηριότητας, με αποτέλεσμα να μην αποτελεί ένα ολοκληρωμένο εργαλείο, αλλά να απαιτεί πιο ειδικά εργαλεία. • Επίσης, θα πρέπει πάντα να λαμβάνονται υπόψη η περιστασιακή ανευθυνότητα των χρηστών, οι καταστροφικές δραστηριότητες και τα φαινόμενα βανδαλισμού, η αστάθεια που παρουσιάζεται όσον αφορά τις διαφορετικές ομάδες επίβλεψης και τις διαφορετικές επιλογές των χρηστών. Επιπλέον, εμφανίζονται οικειοθελείς συνεισφορές που αναπαριστούν κυρίως τα ενδιαφέροντα και τις γνώσεις κάποιων ατόμων που συνεισφέρουν και δεν αποτελούν συστηματικές προσπάθειες για την οργάνωση της ανθρώπινης γνώσης. Τέλος, παρατηρείται συχνά το φαινόμενο ότι σε πολλά άρθρα δεν αναφέρονται οι πηγές τους ή όπου αναφέρονται, αυτές να περιορίζονται μόνο σε ηλεκτρονικές πηγές, στοιχείο σημαντικό για τη διαφύλαξη των πνευματικών δικαιωμάτων. • Τέλος, ένα σημαντικό πρόβλημα που περιλαμβάνει η χρήση των wikisείναι το θέμα της αξιολόγησης των χρηστών. Υπάρχει μια εγγενής αντίθεση μεταξύ ανοικτής κουλτούρας, μαθησιακής κοινότητας και ατομικής αξιολόγησης. Οι δραστηριότητες που αναλαμβάνουν να ολοκληρώσουν οι μαθητές είναι συνήθως μελέτη υλικού, διαμόρφωση του wiki, συζήτηση και συνεργασία, μελέτη του υλικού των συναδέλφων τους και ενέργειες βελτίωσής του και έτερο-αξιολόγηση. Όλα αυτά είναι γενικά δύσκολο να αξιολογηθούν σε ατομικό και ομαδικό επίπεδο. Επομένως, κάθε χρήστης πρέπει να αξιολογηθεί για το επίπεδο της μάθησης από τη μία και επίτευξη των μαθησιακών στόχων, με την αξιολόγηση των προϊόντων από την προοπτική των επιθυμητών μαθησιακών αποτελεσμάτων. Από την άλλη, για τα προϊόντα που αναπτύχθηκαν ατομικά ή συλλογικά από τους μαθητευόμενους, για την ποιότητα αυτών των προϊόντων, που αφορά τη συλλογική τους ευθύνη, για τη συνεργατική διεργασία και συμμετοχή τους, για τη συνεισφορά στις συζητήσεις, στις έτερο-αξιολογήσεις και τέλος στα προϊόντα των άλλων.

Επιστροφή στην αρχή

**3.5.** Συμβουλές **προς τους καθηγητές**
Αν αποφασίσετε να χρησιμοποιήσετε ένα wiki στην τάξη, πριν ξεκινήσετε τη δημιουργία του, θα πρέπει να λάβετε υπόψη σας κάποιες παραμέτρους, οι οποίες θα κάνουν εύκολα υλοποιήσιμη και αποτελεσματική την ιδέα σας. Κάποιες ερωτήσεις που θα πρέπει να απαντήσετε είναι οι ακόλουθες: · Πώς οραματίζεστε ότι θα χρησιμοποιείται το wiki; (Πώς θα το περιγράψετε στους γονείς –αν οι εκπαιδευόμενοι είναι ανήλικοι –και στη διεύθυνση;) · Ποιοι θα μπορούν να δουν το wiki; (οποιοσδήποτε; Μόνο τα μέλη του wiki;) · Ποιοι θα μπορούν να τροποποιήσουν το wiki; (οποιοσδήποτε; Μόνο τα μέλη του wiki; Διαφορετικά άτομα ανάλογα με το τμήμα του wiki;) · Ποιοι θα μπορούν να συμμετέχουν στο wiki;(μόνο οι μαθητές; Οι γονείς; Άτομα που δεχτεί πρόσκληση; Οποιοσδήποτε;) · Ποια τμήματα του wiki θα «προστατέψετε» (απαγορεύοντας την τροποποίηση τους); · Ποιος θα διαχειρίζεται -ελέγχει το wiki για την καταλληλότητα του, κλπ. ;  · Ποιος θα έχει τη δυνατότητα να επαναφέρει το wiki μετά από κάποια αλλαγή; · Εσείς, ως ο υπεύθυνος καθηγητής, θα ενημερώνεστε για όλες τις αλλαγές;

Έπειτα θα πρέπει να εξασφαλίσετε την από τη διεύθυνση του σχολείου ή του οργανισμού στον οποίο συμμετέχετε, φροντίζοντας τα εξής: · Επιτρέπεται η ανάρτηση των εργασιών των μαθητών στο διαδίκτυο; · Ποια είναι η πολιτική σχετικά με τη δημοσιοποίηση των ονομάτων των μαθητών (γίνεται χρήση των αρχικών; Ψευδωνύμων;) · Ποια είναι η πολιτική σχετικά με την ανάρτηση εικόνων των μαθητών ή στιγμιότυπων από την αίθουσα; · Ποια είναι η πολιτική σχετικά με την δημοσιοποίηση οποιασδήποτε πληροφορίας από την οποία θα μπορούσε να αναγνωριστεί η τάξη του wiki; · Υπάρχει η δυνατότητα οι παραπάνω πολιτικές να ακολουθηθούν υλοποιώντας κάποιες ρυθμίσεις ασφαλείας, και συμφωνίες με τους μαθητές και τους γονείς τους; · Υπάρχει κάποιος περιορισμός στην πρόσβαση στα εργαλεία wiki από το σχολικό δίκτυο; Εάν ναι, υπάρχει η δυνατότητα ο διαχειριστής του εργαστηρίου να επιτρέψει την πρόσβαση στο συγκεκριμένο url του wiki;

Επίσης, είναι σημαντικό να γνωρίζετε ότι η ανάπτυξη ενός wiki σχετίζεται άμεσα με τη δημιουργία μιας μαθησιακής κοινότητας(Ruth & Houghton, 2009), μέσα στην οποία ο στόχος είναι η προαγωγή της συλλογικής γνώσης με τρόπο που να υποστηρίζει και την ανάπτυξη της ατομικής γνώσης. Η κοινότητα πρακτικής, όπως ορίστηκε από τον Wenger (1998), είναι μια κοινότητα που διακρίνεται από κοινούς στόχους. Πρέπει να διαθέτει τέσσερα χαρακτηριστικά: α) διαφορετικότητα γνώσεων ανάμεσα στα μέλη της, β) κοινός στόχος συνεχούς προαγωγής των συλλογικών γνώσεων και δεξιοτήτων, γ) έμφαση στην μάθηση το πώς μαθαίνει κανείς και δ) μηχανισμούς για τον διαμοιρασμό των γνώσεων. Η δημιουργία δραστηριοτήτων που αξιοποιούν την τεχνολογία wiki πρέπει να βασίζεται πάνω στις παρακάτω αρχές:

1. Αρχή της Ανάπτυξης της Κοινότητας Ο βασικός στόχος της κοινότητας πρέπει να είναι η επέκταση των γνώσεων και των δεξιοτήτων της. Για τη μεγιστοποίηση της μάθησης, η κοινότητα πρέπει να εκμεταλλευθεί την ατομική γνώση των μελών της, με σκοπό αυτή να εμπλουτίζεται συνεχώς και να διαμοιράζεται. 2. Αρχή των Αναδυόμενων Στόχων Οι μαθησιακοί στόχοι της κοινότητας πρέπει να συν-διαμορφώνονται με τους μαθητευόμενους και να προέρχονται από τις δραστηριότητες και τις ερωτήσεις που προκύπτουν κατά τη διάρκεια των ερευνών τους. Ο δάσκαλος πρέπει να είναι ευαίσθητος και δεκτικός στις ανάγκες, τα ενδιαφέροντα και τις ικανότητες του κάθε μαθητευόμενου. 3. Αρχή της Διατύπωσης των Στόχων Διδάσκοντας και μαθητευόμενοι πρέπει να διατυπώνουν τους στόχους που επιδιώκουν, καθώς και τα κριτήρια βάσει των οποίων θα κριθεί η επίτευξή τους. Αυτό επιτρέπει σε όλα τα μέλη να έχουν μια καθαρή εικόνα των στόχων και πότε έχουν επιτευχθεί. 4. Μεταγνωστική Αρχή Η κοινότητα πρέπει να αναρωτείται ποιοί είναι οι στόχοι της και αν αυτά που πράττει θα τη βοηθήσουν να τους πετύχει. Πρέπει να έχει επίγνωση του επιπέδου γνώσης στο οποίο βρίσκεται και να μπορεί να αξιολογεί την επίδοση της. 5. Αρχή της Υπέρβασης των Ορίων Η κοινότητα πρέπει να προσπαθήσει να υπερβεί τη γνώση και τις δεξιότητες που υπάρχουν εντός της, καθώς και τους πόρους που είναι εύκολα διαθέσιμοι σε αυτήν. Πρέπει να προσπαθήσει να φτάσει μόνη της σε λύσεις, να καλοδεχθεί νέες προσεγγίσεις, να μην αναμασά τους διαθέσιμους πόρους, να αναζητήσει ιδέες που προκαλούν και ανατρέπουν την υφιστάμενη γνώση και τις καθιερωμένες απόψεις. 6. Αρχή του Σεβασμού στους Άλλους Οι μαθητευόμενοι πρέπει να μάθουν να σέβονται τις συνεισφορές και τις διαφορές των συναδέλφων τους και να αισθάνονται άνετα να μιλούν και να εκφράζονται οι ίδιοι. Όσο πιο πολύ ακούγονται όλοι, τόσο περισσότερες πηγές γνώσης προσφέρονται στην κοινότητα. Οι κανόνες σεβασμού πρέπει να διατυπωθούν και να επιβληθούν ξεκάθαρα. 7. Αρχή της Ασφαλούς Αποτυχίας Ο βαθμός στον οποίο η μαθησιακή κοινότητα αποδέχεται τα σφάλματα και δεν προσπαθεί να «ρίξει το φταίξιμο», καθορίζει μια πιο πειραματική διάθεση όπου επιτρέπονται αποτυχίες καθώς η κοινότητα μαθαίνει. Πρέπει να καλλιεργηθεί η αίσθηση ότι μια αποτυχία είναι αποδεκτή και ότι η ανάληψη ρίσκων οδηγεί σε περισσότερη μάθηση. 8. Αρχή της Δομικής Εξάρτησης Η κοινότητα πρέπει να οργανωθεί με τέτοιο τρόπο ώστε οι μαθητές να είναι εξαρτώμενοι από τις συνεισφορά άλλων μαθητών. Αυτό ενισχύει τόσο τον σεβασμό για τον άλλο όσο και την αυτοπεποίθησή του. Η εκτίμηση της διαφορετικότητας χάνεται στα παραδοσιακά περιβάλλοντα μάθησης, όπου προσπαθούμε να εξασφαλίσουμε ότι όλοι μαθαίνουν το ίδιο πράγμα. 9. Αρχή του Βάθους αντί του Πλάτους Οι μαθητευόμενοι έχουν αρκετό χρόνο να ασχοληθούν με θεματικές ενότητες σε τέτοιο βάθος ώστε να αποκτήσουν πραγματική γνώση και εμπειρία. Αυτό είναι απαραίτητο για να δημιουργηθεί ένα αίσθημα ατομικής γνώσης και ικανότητας και να ενισχυθεί έτσι η αλληλεπίδραση με τους άλλους μαθητές. 10. Αρχή της Ποικιλίας της Εμπειρογνωμοσύνης Οι μαθητευόμενοι αναπτύσσουν τις περιοχές στις οποίες δείχνουν το περισσότερο ενδιαφέρον και έχουν τις περισσότερες ικανότητες, έχοντας όμως την υποχρέωση να μοιραστούν την εμπειρογνωμοσύνη που αποκτούν με το δάσκαλο και τους συμμαθητές τους. Η συνεχής συζήτηση και ο έλεγχος της προόδου της κατανόησης, συμβάλλουν ώστε ο μαθητευόμενος να μην μαθαίνει μόνο από τις δραστηριότητες στις οποίες εμπλέκεται, αλλά από τις δραστηριότητες στις οποίες διαφορετικά μέλη της κοινότητας συμμετέχουν. 11. Αρχή των Πολλαπλών Τρόπων Συμμετοχής Οι μαθητευόμενοι μπορεί να δείχνουν περισσότερο ή λιγότερο ενδιαφέρον ή κλίση προς διαφορετικές δραστηριότητες και έτσι πρέπει να υπάρχει ένα εύρος διαθέσιμων δραστηριοτήτων, οι οποίες να υποστηρίζουν τους πολλαπλούς μαθησιακούς στόχους της κοινότητας. Οι μαθητές θα αναλάβουν διαφορετικούς ρόλους στα πλαίσια της κάθε δραστηριότητας. 12. Αρχή του Διαμοιρασμού Πρέπει να αναπτυχθεί ένας μηχανισμός διαμοιρασμού της γνώσης και των δεξιοτήτων που αποκτώνται από τα μέλη της κοινότητας, στο σύνολο αυτής, έτσι ώστε κάθε μαθητής να μαθαίνει αλλά και να συμβάλλει στη συνολική γνώση. 13. Αρχή της Διαπραγμάτευσης Ιδέες, θεωρίες, διαδικασίες, επιλογές κατασκευάζονται μέσα από μια διαδικασία διαπραγμάτευσης ανάμεσα στα μέλη της κοινότητας και οι διαφωνίες ανάμεσά τους επιλύονται με βάση την λογική και την απόδειξη. 14. Αρχή της Ποιότητας των Προϊόντων Η ποιότητα των παραγόμενων προϊόντων πρέπει να αποτιμηθεί τόσο από την ίδια την κοινότητα όσο και από άτομα εκτός αυτής. Οι μαθητευόμενοι πρέπει να σκέφτονται μεγαλόπνοα για τους στόχους που έθεσαν και για τα προϊόντα που δημιούργησ //«Η κοινότητα// // είναι σαν ένα πλοίο : ο καθένας πρέπει να είναι προετοιμασμένος να αναλάβει το πηδάλιο.» // //Henrik Ibsen//

Επιστροφή στην αρχή

=3.6. Κριτική και συμπεράσματα=

Μελετώντας τα βασικά χαρακτηριστικά του wiki και τις έρευνες που έχουν γίνει κατά καιρούς, πάνω στη χρήση τους στην εκπαίδευση, συμπεραίνουμε ότι το εργαλείο αυτό μπορεί να επιφέρει πολύ καλά μαθησιακά αποτελέσματα αρκεί να χρησιμοποιηθεί με τον σωστό τρόπο. Δεν αρκεί να χρησιμοποιηθεί σαν ένα κομμάτι του μαθήματος που χρησιμεύει για συγκεκριμένο σκοπό, για παράδειγμα την επικοινωνία, αλλά θα πρέπει όλο το μάθημα να δομηθεί γύρω από αυτό. Το σίγουρο είναι ότι χρειάζονται ακόμα πολλές έρευνες σε διάφορα πεδία, διάφορες ηλικίες μαθητών και πλαίσια εφαρμογής για να μιλήσουμε με σιγουριά υπέρ ή κατά της χρήσης του στην εκπαίδευση.

Προκειμένου να χρησιμοποιηθεί σωστά μία πλατφόρμα wikiκαι να ενταχθεί στην εκπαιδευτική δραστηριότητα θα πρέπει πρώτα από όλα να σχεδιαστεί και να μελετηθεί αναλυτικά με ποιον τρόπο θα ενισχύσει τη διαδικασία της μάθησης. Όπως αναφέρθηκε, τα wikisπαρουσιάζουν μία ποικιλία στις μορφές που μπορούν να έχουν. Το εύρος της μορφής τους διαφέρει ανάλογα με το σκοπό που εξυπηρετούν. Χαρακτηριστικά όπως η ανωνυμία των χρηστών, η προστασία και η μορφή του περιεχομένου και ο βαθμός δόμησης του περιεχομένου, πρέπει να μελετηθούν σε βάθος και να προσαρμοστούν ανάλογα με το κοινό στο οποίο απευθύνεται το wiki. Δεν υπάρχει, δηλαδή, μία πλατφόρμα που να ταιριάζει σε όλους.

Το γεγονός ότι οι μαθητές εμπλέκονται σε δημιουργικές διαδικασίες και μετατρέπονται από παθητικοί δέκτες της γνώσης, σε παραγωγούς πληροφορίας είναι ένα σημαντικό στοιχείο για τη χρήση των wikis. Επίσης, η μάθηση μετατοπίζεται σε περισσότερο μαθητοκεντρική και δημοκρατική, με διαφανείς, συλλογικές δραστηριότητες, οι οποίες γίνονται στα πλαίσια της κοινότητας των χρηστών. Επιπλέον, αυξάνεται η κριτική στάση και ικανότητα τους, γιατί η ποσότητα και το είδος της πληροφορίας είναι τέτοια που αναγκάζουν τους χρήστες να φιλτράρουν το όγκο της πληροφορίας που δέχονται.

Στον αντίποδα, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να μην ασχοληθούν οι χρήστες τελικά με το wiki, γιατί είναι ακόμα ανώριμοι να χρησιμοποιήσουν αυτού του είδους την τεχνολογία και να υιοθετήσουν τη φιλοσοφία να επεξεργάζονται τα κείμενα άλλων, ή αντίθετα να επεξεργάζονται άλλοι τα κείμενα τα δικά τους. Οπότε το wikiκινδυνεύει να καταλήξει σαν μία προσωπική σελίδα, στην οποία κάθε χρήστης θα διαβάζει και θα αλλάζει μόνο τα δικά του κείμενα. Επιπρόσθετα, θα πρέπει πάντα να υπολογίζονται η περιστασιακή ανευθυνότητα των χρηστών, οι καταστροφικές δραστηριότητες και τα φαινόμενα βανδαλισμού.

Έτσι, πρέπει να δοθεί η κατάλληλη παιδεία στους μαθητές, από τις πρώτες τάξεις του δημοτικού, ώστε να λειτουργούν σε ένα πλαίσιο κοινότητας και να αισθάνονται συναγωνιστές και όχι ανταγωνιστές. Το wiki αναδεικνύει την δύναμη που μπορεί να έχει μια κοινότητα από ανθρώπους που συνεργάζονται πάνω σε κάτι και τις δεξιότητες, μαθησιακές και κοινωνικές, που μπορούν αυτοί να αποκτήσουν με αυτό τον τρόπο.

Επιστροφή στην αρχή

= **Αναφορές** =

Baird, D.E., & Fisher, M. (2005). Neomillennial user experience design strategies: Utilizing social networking media to support ‘‘always on’’ learning styles. //Journal of Educational Technology Systems//, 34, 5–32.

Balzersen, R., K. (2010). Radical transparency: Open access as a key concept in wiki pedagogy. //Australasian Journal of Educational Technology//, 26(6),791-809.

ClassroonBookTalk (2011). Ανακτήθηκε στις 25 Απριλίου 2011 από: http://classroombooktalk.wikispaces.com/

Cole, M. (2009). Using Wiki technology to support student engagement: Lessons from the trenches. //Computers & Education//, 52, pp.141–146.

Cunningham, W., & Leuf, B. (2001). The Wiki Way: Quick Collaboration on the Web. Addison-Wesley.

Ebner, M., Kickmeier-Rust, M. D., & Holzinger, A. (2008). Utilizing Wiki-Systems in higher education classes: a chance for universal access. //Universal Access in the Information Society//, 7(4), 1615-5289.

Elgort, I., Smith, A., Toland, J. (2008). Is wiki an effective platform for group work? //Australian Journal of Education Technology//, 24(2), 195-210.

Engstrom, M. E. & Jewett, D. (2005). Collaborative learning the wiki way. //TechTrends//, 49(6), 12-15, 68.

GreetingsFromTheWorld (2011). Ανακτήθηκε στις 9 Ιουνίου 2011 από: http://greetingsfromtheworld.wikispaces.com/

Gowin–Jones, R. (2003). Blogs and wikis: environment for on-line collaboration. //Language, Learning and Technology//, 7(2), 12–16.

Guzdial, M., Ludovice, P., Realff, M., Morley, T., Carroll, K., & Ladak, A. (2002). When Collaboration Doesn't Work.

Hemmi et al. (2009). A literature review of the use of Web 2.0 tools in higher Education.

Huang, Wen-Hao D., Nakazawa, K. (2010). An empirical analysis on how learners interact in wiki in a graduate level online course. //Interactive Learning Environments//, 18:3, 233-244.

Karasavvidis, I. (2010). Wiki uses in higher education: exploring barriers to successful implementation.//Interactive Learning Environments//, 18: 3, 219-231.

Kear, K., Woodthorpe, J., Robertson, S., Hutchison, M. (2010). "From forums to wikis: Perspectives on tools for collaboration. //Internet and Higher Education//, 13, 218-225.

Lundin, R. W., (2008). Teaching with Wikis: Toward a Networked Pedagogy. //Computers and Composition// 25(2), 432-448.

Mader, S. (2006). Four letter words: How wiki and edit are making the internet a better learning tool. Using wiki in education.

Naismith, L., Lee, B. H., Polkington, R. M. (2010). Collaborative learning with a wiki: Differences in perceived usefulness in two contexts of use. //Journal of Computer Assisted Learning//. Blackwell Publishing Ltd.

Metasaga (2011). Ανακτήθηκε στις 9 Ιουνίου 2011 από: http://metasaga.wikispaces.com/

Neumann, D., Hood, M. (2009). The effects of using a wiki on student engagement and learning of report writing skills in a university statistics course. //Australasian Journal of Educational Technology//, 25(3), 382-398.

Notari, M. (2006). How to use a Wiki in education: 'Wiki based effective constructive learning'.

Raitman, R., Ngo, L., Augar, N., Zhou, W. (2005). Security in the Online E-Learning Environment. //Fifth IEEE International Conference on Advanced Learning Technologies (ICALT'05)//, icalt, pp.702-706.

Raman, M., Ryan, T. & Golfman, L. (2005). Designing knowledge management systems for teaching and learning with wiki technology. //Journal of Information Systems Education,// 16, 311-320.

Rubio, R., Martin, S., Moran, S. (2007). Collaborative web learning tools: Wikis and Blogs. //Wiley Periodicals//, Inc. Comput Appl Eng Educ 18: 502-511.

Ruth, A., & Houghton, L., (2009). The wiki way of learning. //Australasian Journal of Education Technology//, 25(2), 135-152. SmartTeaching.org (2011). Ανακτήθηκεστις 5 Μαϊου 2011 από:

[]

Staff and Departmental Development Unit -University of Leeds - Using wikis in learning and teaching (2008). Ανακτήθηκε στις 8 Μαϊου 2011:

@http://www.sddu.leeds.ac.uk/online_resources/wikis/index.php

TeachersFirst: WikiWalk-Through. Ανακτήθηκε στις 15 Μαϊου 2011 από: http://www.teachersfirst.com/content/wiki/

Venners Β. (2009). Exploring with Wiki - A Conversation with Ward Cunningham, Part I by October 20, 2003. Ανακτήθηκε στις 2 Απριλίου 2011 από: @http://www.artima.com/intv/wiki.html

Wenger, E. (1998). Communities of practice: Learning, meaning, and identity. //Cambridge University Press//. Cambridge.

Wide Open Spaces: Wikis, Ready or Not Brian Lamb (2011). //EDUCAUSE Review,// vol. 39, no. 5 (September/October 2004): 36–48. Ανακτήθηκε στις 12 Απριλίου 2011 από: http://www.educause.edu

Wikia: Sciencewiki. Ανακτήθηκε στις 24 Απριλίου 2011 από: Wiki - ScienceWiki Wiki Educator - free e-learning conten (2010). Ανακτήθηκε στις 28 Απριλίου 2011 από : @http://wikieducator.org/Wikieducator_tutorial/What_is_a_wiki/Advantages_and_disadvantages

Wikimediafoundation (2011). Ανακτήθηκε στις 27 Μαϊου 2011 από: @http://www.wikimedia.org/ Wikimini (2011). Ανακτήθηκε στις 5 Ιουνίου 2011 από: [|http][|://][|fr][|.][|wikimini][|.][|org][|/][|wiki][|/][|Accueil]

Wikipedia (2011). Ανακτήθηκε στις 2 Απριλίου 2011 από: [|http://en.wikipedia.org]__ / __

Yan, J. (2008). Social technology as a new medium in the classroom. //The New England Journal of Higher Education//, Winter, 27-30.

Yiu, C. L., & Ng M.W. E., (2010). Using wikis to develop student teachers' learning, teaching, and assessment capabilities. Internet and Higher Education 14 (2011), 15–26.

Βικιπαιδεία (2011). Ανακτήθηκε στις 2 Απριλίου 2011 από: @http://el.wikipedia.org/wiki/Wiki Ένα wiki για τowiki. Ανακτήθηκε στις 12 Απριλίου 2011 από: @http://dreamteam.wikidot.com/

Επιστροφή στην αρχή